RSSChristendom in conflict
De radicale wederdopers blijven de gemoederen bezighouden. De werkgroep Christendom in Conflict besteedt er een avond aan.
Lees verder...Meer dan geloof alleen
De religieuze politiek van Mary Stewart, 1561-1567
Mary Stewart (1542-1587) was van 1561 tot 1567 de katholieke koningin van het in 1560 officieel protestants geworden Schotland. De meerderheid van de Schotse bevolking (de adel en het grootste gedeelte van de stedelijke bevolking) had deze geloofsverandering door middel van een burgeroorlog gerealiseerd. Dat Mary als katholieke koningin over een officieel protestants land regeerde was bijzonder, want een dergelijke situatie kwam op dat moment nergens anders in het door de Reformatie verscheurde Europa voor. De tragische levensloop van Mary, die negentien jaar lang in Engeland gevangen zat en daar uiteindelijk ook werd geëxecuteerd, heeft altijd veel belangstelling gekregen. Een meer gedetailleerd overzicht van naar politiek, en specifiek van haar religieuze politiek, is eerder uitgebleven. Dit artikel gaat in op de verschillende factoren die een belangrljke rol hebben gespeeld in de religieuze politiek van Mary. Met behulp van een casestudy zal de complexe samenhang van deze factoren belicht worden.
Lees verder...De zwarte legende
Verslag van lezing over angst voor Spaanse Inquisitie
In de reeks lezingen over het onderwerp 'Christendom in conflict' sprak de Leidse historicus dr. Raymond Fagel op 12 december in de Sweelinckzaal aan de Universiteit Utrecht over 'De angst voor de Spaanse inquisitie in het vroegmoderne Europa'. In de 'zwarte legende' over de Spaanse inquisitie werd een aantal stereotiepe en angstaanjagende aspecten van het optreden van de Inquisitie sterk aangezet en uitvergroot.
Lees verder...Historische werkelijkheid en verlossingsidee
Vaderlandse geschiedenis in de Leicester-cyclus van me- vrouw Bosboom-Toussaint
Voor historici, en zeker voor christen-historici, zijn de Leicesters-romans van mevrouw Bosboom-Toussaint bijzonder interessant. Behalve een boeiende beschrijving van een periode van de Nederlandse geschiedenis die Fruin merkwaardig en Groen mysterieus noemde, vinden we hier tevens, explicieter dan in ander werk van mevrouw Bosboom, één leidend idee dat de hele cyclus draagt en de historische feiten in een hoger, geestelijk-zedelijk verband plaatst. Dit leidend idee is het christelijk idee van verlossing.
Lees verder...Een weg naar eenheid?
Het godsdienstgesprek tussen rooms-katholieken en pro- testanten in de zestiende eeuw
Op initiatief van keizer Karel V vond er in het Duitse Rijk in de jaren veertig van de zestiende eeuw een aantal godsdienstgesprekken plaats. Het doel van deze besprekingen, die werden gehouden in Hagenau, Worms en Regensburg, was om de godsdienstige verschillen tussen rooms-katholieken en protestanten te overbruggen. Over de vraag of de geloofskwestie werkelijk door een godsdienstgesprek tot een oplossing kon worden ge-bracht, werd echter verschillend gedacht. Zowel bij de rooms-katholieken als bij de protestanten waren er voor- en tegenstanders. In dit artikel wil ik nagaan hoe de verschillende partijen een colloquium tussen rooms-katholieken en protestanten beoordeelden. Daarbij richt ik mijn aandacht op de jaren dertig van de zestiende eeuw, de periode die aan de godsdienstgesprekken vooraf ging.
Lees verder...Vrome reiziger of stoere jongen?
Pelgrimstekens en profane insignes
Laatmiddeleeuwse pelgrims tooiden zich met insignes: pelgrimstekens die hen als bedevaartgangers herkenbaar maakten, maar die tegelijkertijd moeten worden beschouwd als christelijke amuletten. Ook gewone, vrome gelovigen speldden sieraden met religieuze voorstellingen op hun kledij, onderweg als zij waren door hun aardse bestaan. Daartegenover droegen stoere jongens, evenals vele anderen, in onze ogen ogal absurde afbeeldingen als sieraad: om te imponeren, misschien ook omwille van bescherming, vruchthaarheid of geluk – kortom en generaliserend gesteld, vanwege hun apotropaeïsche betekenis.
Lees verder...Beeldenstorm op Calvijn
Het is op zijn minst opvallend hoe van velerlei zijde, dat wil zeggen door voor-, en tegenstanders van Calvijns theologie, een pleidooi wordt gedaan voor een eerherstel van de persoon Calvijn, Calvijns denken en betekenis, en zelfs van het zo lang bekritiseerde calvinisme. Het Calvijn-jaar 2009 biedt een mooie aanleiding tot een dergelijke storm op bestaande Calvijn-beelden. Eerlijk gezegd is zo’n 'beeldenstorm' ook dringend noodzakelijk. Het bestek van dit artikel is weliswaar te beperkt om al die beelden bij langs te lopen, maar een paar daarvan kunnen mogelijk bijgesteld, dan wel verwijderd worden.
Over Calvijn
Vijf vrijmoedige stellingen
De wereld herdenkt Calvijn, en dat is niet van gevaar ontbloot. Er zou een interessante studie te schrijven zijn over de manier waarop groepen en personen zich Calvijn de eeuwen door hebben toegeëigend (een studie zoals die al wel over Erasmus is geschreven). Dan zal blijken dat het beeld van Calvijn telkens weer is vervormd door contemporaine behoeften, die vooral op een bevestiging van het eigen gelijk is gericht. Calvijn heeft zo de eeuwen door onze ergste angsten bevestigd en onze diepste gevoelens bevestigd - van het boek van de fijngevoelige Stefan Zweig over de vreselijke Calvijn, de tiran (1936), tot de glossy Calvijn van een nieuwe generatie refo's, tot de Calvijn van L.M.P. Scholten, geschilderd naar het boek van J. van der Haar over het geestelijke leven bij Calvijn.
Lees verder...Calvijn, theoloog in context en conversatie
Een van de meest merkwaardige voorbeelden van een appreciatie van Calvijn als theoloog vinden we in een biografie van een eeuw geleden. De Schotse 'bachelor of divinity' Hugh Y. Reyburn besluit zijn sympathieke en redelijk betrouwbare levensbeschrijving van de reformator van Genève met een voor calvinisten wel erg schokkende vergelijking.
Lees verder...Calvijn en de burgerlijke overheid
Voor Calvijn diende heel het leven in het teken te staan van de bevordering van Gods eer. Juist vanuit dat perspectief sprak hij ook de overheid aan en normeerde hij de staat aan christelijke principes. Omdat hij tegelijkertijd het eigen recht en de zelfstandigheid van de kerk als geestelijke regering erkende, legde hij daarmee ook de grondslag van een gereformeerde visie op de verhouding tussen kerk en staat. Een absolute scheiding is on-Calvijns. Kerk en staat vormen een eenheid in verscheidenheid.
Lees verder...Karel V en de verhouding tussen godsdienst en politiek:
De onderhandelingen in Frankfurt (1539)
Met veel interesse heb ik kennisgenomen van het artikel van Lammert van Hemert over de politiek van Karel V tijdens de rijksdag in Regensburg van 1541. In zijn bijdrage maakt hij duidelijk dat in deze periode godsdienst en politiek nauw met elkaar verbonden waren. Om zijn politieke plannen te kunnen realiseren, diende Karel eerst de religieuze tegenstellingen te overbruggen. De auteur concludeert dat de religieuze discussies, die weliswaar 'door een heel scala aan politieke motieven' werden beïnvloed, duidelijk aan de politieke discussies voorafgingen. Er werd 'nadrukkelijk eerst over religie gediscussieerd', zo stelt hij.
Lees verder...Jomlaiela! Bid God met Marnix
Noemt Marnix in het Wilhelmus zijn naam?
Over het Wilhelmus zijn sinds ruwweg 1830 ongeveer 120 wetenschappelijke studies verschenen, in omvang wisselend tussen bladvullingen (minder dan een pagina), tot zeer omvangrijke werken. Een van de weinige onomstreden zaken in deze studies, is dat het gedicht geschreven moet zijn tussen januari 1569 (toen Oranjes leger na de mislukking van zijn veldtocht van 1568 bij Straatsburg zijn leger moest ontbinden), en april 1572 (de inname van Den Briel). Die enorme hoeveelheid literatuur heeft echter niet geleid tot eenduidige conclusies over de problematiek die het lied ons stelt en al helemaal niet tot uitsluitsel over het auteurschap.
Lees verder...Oranje en de godsdienstvrijheid
Uit de Nederlandse Opstand is Willem van Oranje niet weg te denken. Zonder zijn initiatieven, zijn inspirerende leiding en taaie doorzettingsvermogen, zonder het opofferen van goed en bloed van zichzelf en zijn familie, was het resultaat van de Nederlandse Opstand ondenkbaar geweest. Zijn erfenis vinden we nog terug in ons vorstenhuis, in ons volkslied, in het oranje als nationale kleur, maar ook in een Nederlandse traditie van vrijheid en gematigdheid.
Lees verder...Betekenis van Menno Simons overstijgt voor de doopsgezinden historie niet
De Friese doopsgezinde voorman Menno Simons (1496-1561) staat dit jaar in een ongekende belangstelling. Zijn vijfhonderdste geboortedag wordt door tal van activiteiten herdacht in Nederland, bijna een geheel jaar lang. Voor historici een prachtige aanleiding om de vraag te stellen wat zijn historische betekenis is geweest. Dat hij een voorman is van de Nederlandse tak van de doopsgezinden is, wordt algemeen erkend. Maar wordt zijn bredere betekenis niet overschat?
Lees verder...Het ABC der Gereformeerde Reformatie in de Nederlanden
De 'Tachtigjarige Oorlog' behoorde tot twee eeuwen, elk met een eigen karakter. De oorlog zelf was eerst opstand en burgeroorlog, en werd daarna een buitenlandse strijd, die zelfs in andere werelddelen werd uitgevochten. De uitvinding van de boekdrukkunst had in de vijftiende eeuw eerst een conserverende werking en in de volgende eeuw een revolutionerend effect, met name door het gebruik dat Erasmus en Luther van dit kunstmiddel maakten. Deze zestiende eeuw werd mede daardoor een eeuw van vernieuwing, atbraak, strijd en nieuwe vormgeving, terwijl de zeventiende eeuw in de Noordelijke Nederlanden werd gekenmerkt door consolidatie, afronding en expansie van kerk en staat.
Lees verder...