RSSProefschrift over pelgrimstekens
Promotie Hanneke van Asperen in Nijmegen
Op 11 december 2009 promoveerde Hanneke van Asperen, werkzaam aan de Radboud Universiteit, op het proefschrift Pelgrimstekens op perkament. Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530).
Lees verder...Devote moraliteit
Over Jan Veldeners Fasciculus Temporum
Op 14 februari 1480 rolde te Utrecht van de pers van de drukker Jan Veldener een lijvig, in het Nederlands gesteld boek met als titel Fasciculus Temporum. Dit "bundeltje der tijden" was een wereldkroniek, aangevuld met een aantal gewestelijke kronieken. Veldener zorgde voor een primeur door dit boek op de markt te brengen: het was het eerste gedrukte geschiedkundige werk in de Nederlanden.
Lees verder...Bonifatius
Recensie
n.a.v. Auke Jelsma, Bonifatius. Zijn leven, zijn invloed (Zoetermeer: Meinema, 2003) 183 blz., €18,50.
Dat Bonifatius 1250 jaar geleden werd vermoord, zal weinigen zijn ontgaan. Zijn sterfdag is in 2004 herdacht met vieringen en lezingen in Dokkum en Fulda, enkele publicaties (vooral van Duitse zijde) en van recordpoging van de Dokkumse vlaggenfabriek op 5 juni. Een jaar voor alle festiviteiten verscheen het boek over Bonifatius van Auke Jelsma, dat zich in de ondertitel aandient als een doorwrochte biografie van de Angelsaksische monnik, missionaris en kerkhervormer. Maar dat is het niet.
De marskramers van Jheronimus Bosch
Recensie
n.a.v. Eric de Bruyn, De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch. De symboliek van de Hooiwagen-triptiek en de Rotterdamse Marskramer-tondo verklaard vanuit Middelnederlandse teksten (integraal proefschrift) ('s-Hertogenboschz Adr. Heinen, 2001) 552 blz., €51,-
Lees verder...Religieuze tolerantie in middeleeuws Spanje
Een analyse van het convivencia-debat
In de geschiedenis van de relatie tussen christendom en islam spreekt de periode tussen 711 en 1200, toen in Al-Andalus moslims, christenen en joden samenleefden onder de overheersing van de Moren, alom tot de verbeelding. De Moren waren in 711 de Spaanse koninkrijken binnengevallen in een poging het islamitische geloof te verspreiden en in tegenstelling tot latere moslimoverheersers voerde de heersende dynastie van Omajjaden een relatief tolerant regime ten aanzien van de christenen en jeden. Hoewel enkele religieuze beperkingen werden opgelegd, hadden deze nauwelijks invloed op het dagelijks leven. Hierdoor kon een relatief geïntegreerde samenleving ontstaan, waarin de drie religieuze groeperingen samen leefden. Deze periode, doorgaans aangeduid met de term convivencia (‘het samenleven’), staat bekend als vreedzaam en als een tijd van religieuze tolerantie, onderlinge contacten en de uitwisseling van ideeën en gebruiken.
Lees verder...De Heliand
Christus in Saksisch gewaad. Over ontstaan, inhoud en be- tekenis van de Heliand
Binnen afzienbare tijd zal van de Heliand voor het eerst een vertaling in het Nederlands verschijnen. Dat belooft zonder meer een historische gebeurtenis te worden. Nadat in 1830 het handschrift, na duizend jaar, in druk was uitgegeven, werden in het Duitse en Engelse taalgebied talloze vertalingen en studies over de Heliand gepubliceerd. Nederland en Vlaanderen bleven echter achter. Wel verschenen vertaalde fragmenten, zoals die van Te Winkel, Jelsma en in het Fries van de hand van Obe Postma, maar het wachten was op een integrale vertaling in het Nederlands. Die zal nu eindelijk verschijnen.
Lees verder...Vrome reiziger of stoere jongen?
Pelgrimstekens en profane insignes
Laatmiddeleeuwse pelgrims tooiden zich met insignes: pelgrimstekens die hen als bedevaartgangers herkenbaar maakten, maar die tegelijkertijd moeten worden beschouwd als christelijke amuletten. Ook gewone, vrome gelovigen speldden sieraden met religieuze voorstellingen op hun kledij, onderweg als zij waren door hun aardse bestaan. Daartegenover droegen stoere jongens, evenals vele anderen, in onze ogen ogal absurde afbeeldingen als sieraad: om te imponeren, misschien ook omwille van bescherming, vruchthaarheid of geluk – kortom en generaliserend gesteld, vanwege hun apotropaeïsche betekenis.
Lees verder...'Soe avontuerden wij de pelgrimagie'
De pelgrimage van Jan van Berchem (1495-1496)
Van alle pelgrimsbestemmingen die de laat-middeleeuwse christenheid kende, waren Santiago de Compostela, Rome en Jeruzalem de belangrijkste en de meest prestigieuze reisdoelen: de zogenoemde peregrinationes maiores. Vanzelfsprekend was van deze drie de reis naar Jeruzalem, naar het Heilige Graf en het midden van de wereld, het meest in aanzien. In de tweede helft van de vijftiende eeuw lijkt er een grote opleving te zijn van Jeruzalem-reizen: jaarlijks vertrokken minstens twee galeien uit Venetië met pelgrims naar het Heilige Land.
Lees verder...De burgermilitie van Florence
Van de twaalfde tot de veertiende eeuw
In middeleeuws Italië was het vooral de taak van de burgers om hun stad tegen vijanden te verdedigen. Wanneer de stad werd bedreigd, diende de burgermilitie een mogelijke aanval af te slaan. In de loop van de tijd werd er echter steeds minder van de militie gebruikgemaakt.
Lees verder...Een vijftiende-eeuwse pelgrimstocht naar het Hemels Jeruzalem
Wie op de internetsite van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag zoekt op het signatuur (shelfmark) 76 E 6, ziet een wonderlijke reeks miniaturen. Op folium 73 recto van het handschrift is bijvoorbeeld een vrouw te zien uit wier ogen twee speren te voorschijn priemen. Ze kruipt op handen en voeten en draagt op haar rug twee andere vrouwen, die een aantal attributen in de hand houden, waaronder een soort zwaard met vreemde voorwerpen eraan.
Pelgrimsreizen in de geest van de Middeleeuwen
Dat reële pelgrimsreizen in de Middeleeuwen veelvuldig voorkwamen, zal niemand verbazen. De meeste christelijke bedevaartsplaatsen die tegenwoordig werden bezocht, kunnen zich op een lange traditie beroepen, die veelal tot in de vroege Middeleeuwen of zelfs ter in de late Oudheid terugreikt. Minder bekend is echter het fenomeen van de 'pelgrimsreis in de geest': een gebeds- ofwel meditatieoefening waarbij bedevaartsoorden zoals Jeruzalem of Rome niet corporaliter ('met het lichaam', d.w.z. in letterlijke, fysieke zin) werden bezocht, maar spiritualiter ('in de geest', door middel van gebeden of andere vormen van meditatie). Over deze (tegenwoordig zo goed als vergeten) pelgrimsreizen in de geest gaat dit artikel.
Lees verder...'Hoe warm het was en hoe ver'
Over de moderne pelgrim en zijn middeleeuwse voor- ganger
Het is vier uur. Onze siësta is voorbij. Langzaam zwaai ik de massief houten deur van de pelgrimsherberg open. Even knipper ik met mijn ogen tegen het felle zonlicht. Dan richt ik mijn blik op de bonte groep pelgrims die zich op het terras verzameld heeft. Sommige gezichten ken ik al. Zittend op het dakterras van de herberg, genietend van het prachtige uitzicht over het heuvelachtige Navarra met zijn korenvelden en wijngaarden, heb ik de meeste van onze gasten al zien aankomen.
Lees verder...Transparant 13.3
Redactioneel
Dit nummer van Transparant staat hoofdzakelijk in het teken van de Iaatmiddeleeuwse pelgrimage. In bijdragen van vier auteurs - drie Iiteratuurhistorici en een kunsthistoricus - worden uiteenlopende aspecten van dit onderdeel van het middeleeuwse religieuze leven belicht.
Lees verder...De zonden van de tong
Liegen en vloeken in "Des coninx summe" (1408)
'Dood en leven zijn in het geweld der tong', zo staat in Spreuken 18:21. De tong, een schijnbaar onbeduidend lichaamsdeel, heeft macht over dood en leven. Woorden zijn daden, volgens Spreuken. Sterker nog: woorden zijn daden met een groot destructief potentieel.
Lees verder...Duns Scotus' literaire werkzaamheid
Recensie
n.a.v. Antonie Vos Jaczn., Johannes Duns Scotus (Leiden: Groen en Zoon, 1994) 284 blz., prijs fl. 39,50.
Lees verder...De 'wonderlijke' magie van het middeleeuwse christendom
In de veertiende eeuw werd regelmatig in Spanje en Frankrijk het Heilige Sacrament in een processie rondgedragen om een dreigend onweer af te wenden. In andere streken droeg men met dezelfde bedoeling de relikwieën van de heilige Hildulfus rond. In deze gevallen is er sprake van magie. Onweerswolken worden bezworen door hen de hostie of relikwieën voor te houden. Is deze praktijk illustratief voor het middeleeuwse christendom? Of zijn soortgelijke praktijken langzamerhand het middeleeuwse christendom binnengeslopen?
Lees verder...