Interview met prof.dr. A. Th. van Deursen

Een goede kennis van Maurits

Heuvel, C. van den en T. van der Schans

De verwachting dat A. Th. van Deursen een biografie zou schrijven over prins Maurits, leefde al sinds 1979. In dat jaar zag namelijk aan biografische bijdrage van zijn hand over de prins het licht in bundel Nassau en Oranje. Na 21 jaar is de hoop in vervulling gegaan. De eerste grote biografie van de emeritus hoogleraar en dan over die veelbesproken held van veel protestantse geschiedschrijvers in de afgelopen eeuwen. Een proeve van ontmythologisering of juist een poging om prins Maurits te behouden voor ontluistering door een seculiere biograaf? Een vraaggesprek over Maurits, methodiek en maatstaven.

U hebt een biografie van prins Maurits geschreven. Is hij voor u interessant, omdat hij direct discussie oproept?
"Dat kan zijn dat dit bij ons zo leeft, omdat wij uit christelijk Nederland afkomstig zijn. Of dat daarbuiten zo sterk leeft, weet ik niet. Daar moet je eerst uitleggen wie deze mensen eigenlijk waren en wat het conflict inhield. Daar krijgt de moderne Nederlander erg moeilijk greep op; die vindt het al raar dat men zich druk maakte over die godsdiensten. Ik geloof niet dat het nog zo controversieel is. Het genre van de biografie is bij het publiek erg in trek, maar Maurits is niet meer gewild dan anderen. ln 1958 moest ik mij verdiepen in de resoluties van de Staten-Generaal, beginnend bij 1610. Dus zat ik direct in het conflict Gomarus-Arminius. Dan komt ook het nodige uit je opvoeding omhoog en dat zal ons allen zo vergaan; dan sta je met je sympathie duidelijk aan één kant. Dat ben ik ook nooit meer te boven gekomen. Was ik gevraagd om een boek over Van Oldenbarnevelt te schrijven, dan had ik meer geaarzeld.”

Waarom heeft dit boek geen inleiding?
"Het lukte niet. Ik had wel willen vertellen dat ik al vanaf 1958 met Maurits bezig ben. Toen ik die resoluties uit de bestandsjaren door kroop, kwam ik hem dagelijks tegen. Ik heb het gevoel dat ik hem heel goed ken. Die omgang verklaart een beetje het boek zoals het is. Een recensent klaagde dat ik niet alle bronnen systematisch ben doorgekropen, maar dat hoefde ook niet. Dat had ik al gedaan in mijn Haagse tijd en dat neem je dan vanzelf mee. In andere publicaties heb ik veel breder gedocumenteerd wat ik gebruikt heb. Vandaar mijn opmerking bij de noten 'Is dat alles? ja, bij deze gelegenheid wel'."

Maurits was de zoon van gescheiden ouders, waarbij de moeder hysterisch was. U probeert niet uit te zoeken welke invloed dit op hem heeft gehad. Houdt u niet van psychologiseren?
"Daar heb ik me nooit uitdrukkelijk rekenschap van gegeven: Maurits heeft weinig persoonlijke documenten nagelaten, dus als je te ver gaat met psychologische beschouwingen, loop je het gevaar te gaan speculeren. Ik kan niet méér doorgeven dan wat ik heb gezien. Hij stelt ons voor vragen. Hij oefent grote druk uit op zijn broer om te trouwen. Zelf huwt hij niet, terwijl het Huis Nassau daar wel belang bij had. Dan laat hij het afweten en dat doet hij vaker. Hij vindt godsdienst heel belangrijk, maar hij leeft in moreel opzicht erg laks. Hij heeft bij vijf vrouwen acht kinderen... Bepaalde recensenten verwijten mij dat ik een oordeel uitspreek over die dubbelheid van Maurits. Met name de Amsterdammers zeggen dat waardeoordelen niets toevoegen aan het verleden. Toch zijn we ook niet in staat om over de Tweede Wereldoorlog te praten zonder maatstaf van goed en fout. Dat is goed, maar waarom dan niet bij alle tijden? Bij recht doen aan mensen hoort ook dat je vertelt, waar ze faalden."

Komt uw oordeel voot uit tactische overwegingen? Hebt u Maurits wellicht willen beschermen tegen de seculiere historici? We hebben bij de Colijn-biografie immers gezien, waar verzwijgen van zwarte bladzijden toe kan leiden...
"Bij Maurits waren die dingen niet geheim. Langeveld heeft bij Colijn misschien onbekende brieven naar boven gehaald. Wie een biografie schrijft, moet vertellen wat hij weet. Zonder seksualiteit dat gewicht te willen geven als deze tijd er gaarne aan verleent, kun je er ook niet over zwijgen. De discretie als waarmee Van der Kemp schreef, kan niet meer. Het was geen vooropgezet idee om snel nog een boek over Maurits gaan schrijven, voordat een ander er zich aan zou vergrijpen. Dan had ik het eerder moeten doen en dan moet je voor alle mensen opkomen waarvan je bang bent dat de goede naam wordt bedreigd."

 Download het complete interview (pdf)

 Download het complete interview (Word)

Jaargang 12 (2001) No 3 - themanummer Puchinger

Trefwoorden: Interview, A.Th. van Deursen, Republiek.