Hommage aan A.Th. van Deursen

Schans, A.A. van der

Op 5 november 2010 werd de bundel De geest is meer dan het lichaam in Gouda gepresenteerd. In de aanwezigheid van zijn vrouw, kinderen, vrienden en bekenden, ontving professor A.Th. van Deursen de door hemzelf geschreven bundel met opstellen over geschiedenis en cultuur. Als feestredenaars traden deze middag op de hoogleraren Fred van Lieburg en Gerrit Schutte.

Samen met Van Deursen, drie sterren aan het VU-firmament, nu aanwezig op hogeschool De Driestar, waarvan de naam afkomstig is van de drie sterren die Kuyper als asterisken boven zijn artikelen in De Standaard schreef. Fred van Lieburg is een van de meest veelbelovende en geslaagde leerlingen van de leermeester en Gerrit Schutte is jarenlang collega van Van Deursen aan de VU geweest. Elders in dit nummer van Transparant kunt u de bewerkte bijdragen van beide historici op deze dag lezen. De bundel artikelen van Van Deursen is vooral hommage aan hem voor zijn belangrijke bijdrage aan het maatschappelijke debat over samenleving en cultuur.

Aanleiding

Van een boekpresentatie komt een boekpresentatie. Het idee een artikelen van professor Van Deursen te bundelen en te presenteren is bij mij ontstaan bij de presentatie van het boek Het gereformeerde geheugen (red. George Harinck, Paul en Bart Wallet). Dat was op 9 juli in 2009 in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Bij die presentatie sprak de heer Jan Schinkelshoek (ex-Kamerlid voor het CDA) tamelijk uit de losse pols over zijn oud-gereformeerd verleden. En Van Deursen sprak over de geschiedenis van de gereformeerden; of nauwkeuriger uitgedrukt, over de manier waarop gereformeerden omgaan met hun verleden. Zijn rede bevatte ernstige kritiek op de manier waarop hedendaagse gereformeerden met hun verleden omgaan.

Inhoud van de kritiek

Ik citeer uit zijn toespraak een paar zinnen. Omdat we in deze zinnen Van Deursen in reincultuur tegenkomen. Het zou ongepast zijn hier van zijn programma of theorie te spreken. Alle grote idealen en theorieën zijn hem vreemd. Laat Van Deursen maar vertellen. Rustig en opbouwend. Helder en eenvoudig. Hij sprak bij die presentatie: "Ik heb het altijd vanzelfsprekend gevonden, dat christenen – en dus ook gereformeerden – graag kennis willen bezitten van hun verleden. Zelf noern ik dat de gemeenschap met de kerk van alle tijden. En gemeenschap is naar zijn aard een positief woord. Natuurlijk: de geschiedschrijving heeft haar rechten. Voor de historicus blijft het altijd de eerste plicht, de waarheid te vertellen, zonder te vragen of die welkom zal zijn. Maar het is ook zijn taak te doen wat de oude catechismus omschrijft als: de eer en het goed gerucht van onze naaste waar wij kunnen en mogen te bevorderen."

In Transparant nummer 4 van vorig jaar schreef Van Deursen dat het gr niet alleen om gaat of de historici christen zijn, belangrijker is, dat het product dat ze rnaken christelijk is. We zijn, schreef hij, pas echte christelijke historici als het resultaat van ons werk de naam christelijke geschiedschrijving verdient. In de bundel Groen van Prinsterer en de geschiedenis (Kampen 1994) definieert Van Deursen grote geschiedschrijving als een vereniging van visie en technisch vermogen. Het komt me voor dat hij hiermee het beste oordeel ook over zichzelf gegeven heeft. Het gaat Van Deursen om waarheid en kwaliteit. We kunnen, schrijft hij in Transparant (jaargang 21, nummer 4), geschiedschrijving alleen beoefenen op onze eigen voorwaarden. "Hoe kun je een geschiedenis van Nederland schrijven alsof het water niet bestaat en een geschiedenis van Afrika alsof de zon niet bestaat. Hij wil zeggen: hoe kun je de werkelijkheid beschrijven of zelfs maar benaderen als je de Almachtige uitsluit. Mensen uit het verleden kun je niet doorgronden als je van hun geloof geen weet hebt."

Ironie blijkt voor Van Deursen uiteindelijk een te instabiele basis om een levende relatie met het verleden te behouden. "We zijn niet van het verleden. Maar het verleden is wel van ons. Maar we kunnen alleen echt met het verleden communiceren, als het zichzelf mag blijven, zodat we zijn eigen Stem nog kunnen beluisteren. Een gedevalueerd verleden heeft zijn zin verloren."

Boeket bloemen

Verschillende keren heeft Van Deursen me vorig jaar op zijn werkkamer in het Katwijkse gemeentehuis ontvangen. Hij reikte me de bloemen aan die ik tot een boeket gerangschikt heb. Waarom de bundel de titel heeft De geest is meer dan het lichaam kunt u in de inleiding van het boek lezen. In de kern is hiermee de cultuurkritiek van Van Deursen getypeerd. Het is goed dat Fred van Lieburg aan Van Deursen een aantal vragen stelt over zijn "recht doen aan gestorvenen" voor mensen in wie hij zich geloofsmatig niet kan inleven. Van Lieburg spreekt van Van Deursens geloof in de christelijke zedenwet als een onveranderlijke en onverwoestbare grondslag van de moraal.

Naar mijn mening is dit geloof voor Van Deursen inderdaad bepalend. Velen waarderen het niet dat mensen over het christelijk geloof en de christelijke zedenwet hun hele leven hetzelfde blijven denken.Terwijl hun omgeving veranderd is. Op de receptie na de presentatie werd het glas geheven en ingestemd met de woorden van Puchinger, die schreef: "Goede geschiedschrijving wordt niet alleen uit nijver onderzoek, maar ook uit een levendig gesprek geboren." Dat zal waar zijn.

Personalia

Drs. Ton van der Schans is voormalig hoofdredacteur van Transparant. Hij is als docent geschiedenis verbonden aan hogeschool Driestar Educatief en bestuurslid van de VGN.

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 22 (2011) No 3

Trefwoorden: A.Th. van Deursen, Christenhistoricus, Boekpresentatie.