Het ABC der Gereformeerde Reformatie in de Nederlanden

Stellingwerf, J.

De 'Tachtigjarige Oorlog' behoorde tot twee eeuwen, elk met een eigen karakter. De oorlog zelf was eerst opstand en burgeroorlog, en werd daarna een buitenlandse strijd, die zelfs in andere werelddelen werd uitgevochten. De uitvinding van de boekdrukkunst had in de vijftiende eeuw eerst een conserverende werking en in de volgende eeuw een revolutionerend effect, met name door het gebruik dat Erasmus en Luther van dit kunstmiddel maakten. Deze zestiende eeuw werd mede daardoor een eeuw van vernieuwing, atbraak, strijd en nieuwe vormgeving, terwijl de zeventiende eeuw in de Noordelijke Nederlanden werd gekenmerkt door consolidatie, afronding en expansie van kerk en staat.

Karel V maakte van de gebieden, waarvan bij de heer was, een samenhangend geheel, dat binnen het Duitse Rijk, waarvan hij keizer was, apart bleef staan. Onder Philips II viel deze Bourgondische Kreits in enkele delen uit elkaar. De hervorming der kerk leidde tot vele breuken, met op het eind van de eeuw de dominantie van de belijders der gereformeerde confessie. Kenmerkend was ook dat een grotere scheiding van kerk en staat en een grotere tolerantie dan ergens elders in Europa tot stand kwam.

In dit inleidend artikel concentreer ik mij op het ontstaan van de Gereformeerde Reformatie met haar onderwijs en drukwerk. Ik maak daarbij gebruik van wat oudere literatuur, eigen onderzoek en vooral ook van het zeer grondige, maar nog weinigbekende VU-proefschrift van Willem Heijting: De Catechismi en Confessies in de Nederlandse Reformatie tot 1585 (twee delen, Nieuwkoop 1989). Reeds nu maak ik attent op de vierde stelling van Heijting, die luidt: "De Korte onderzoeking des geloofs was in de zestiende eeuw in de Nederlanden de meest verbreide reformatorische catechismus."

Het woord catechismus werd in Duitsland in 1528 door Andreas Althamer geïntroduceerd, maar toen de Catechismus van hem in 1542 in Antwerpen uitkwam, werd de titel nog vertaald met Kinder leere. Omstreeks die tijd verscheen het woord in de Nederlandse taal als titel van Martin Luthers Den cleynen cathecismus. Van de in totaal 90 verschillende teksten van catechismi en confessies, die Heijting heeft ontdekt, behoren 37 tot de eerste helft der zestiende eeuw en daarvan zijn slechts drie van gereformeerde herkomst: van Calvijn een Spaanse tekst, van Zwingli een Engelse tekst en nog een Oostfriese confessie. De grote pluriformiteit mist in de Nederlanden tot 1550 nog het gereformeerde accent, zodat ik mijn uitgangspunt halverwege die eeuw neem.

De laatste jaren van Karel V

De jaren 1550 tot 1555 waren de laatste regeringsjaren van keizer Karel V. In 1551 werd prins Willen van Oranje achttien jaar en meerderjarig. Hij huwde Anna van Egmond, gravin van Buren, werd eerst kapitein en daarna kolonel, en deed mee aan de oorlog met Frankrijk. Philips Marnix van Sint Aldegonde was toen nog jonger. Hij werd in 1553 student te Leuven, pas dertien jaar oud. Zijn vader behoorde tot de gezanten van Karel V, die in het najaar van 1553 naar Engeland gingen om te onderhandelen over een huwelijk tussen koningin Maria Tudor en de twaalf jaar jongere kroonprins Philips. Immers, in 1553 stierf de Engelse koning Edward VI, die de reformatie van aartsbisschop Thomas Cranmer had bevorderd, en die werd opgevolgd door Maria Tudor, de koningin die Cranmer in 1556 ter dood liet brengen. Cranmer (1489-1556), primaat van Engeland, was een kerkelijk diplomaat die steeds nabij het front van de reformatie in Engeland te vinden was, maar die zich nooit in de vuurlinie begaf. Hij werd de enige grote reformator uit die tijd, die op de brandstapel stierf.

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 05 (1994) No 4

Trefwoorden: Reformatie, Nederlandse geschiedenis, 16e eeuw.