De ziel in de fabriek

Recensie

Paul, H.

n.a.v. Jo Tollebeek, De ziel in de fabriek. Over de arbeid van de historicus (Amsterdam: Bert Bakker 1998) 128 blz., prijs fl. 29,90.

Er is geen grotere bedreiging voor ons inzicht op het verleden dan juist de wetenschap die zich met dit verleden bezighoudt, stelde Nietzsche in 1874. Hoewel dit gevoelen aanvankelijk in flagiante tegenspraak leek te zijn met de successen van de neo-rankiaanse geschiedbeoefening, is er heden ten dage alle reden Nietzsche bij te vallen. Professionalisering en institutionalisering van de geschiedschrijving hebben hun vruchten afgeworpen, maar de keerzijde van de medaille is een extravagante stroom van boeken en artikelen, zich voortbewegend op een van overheidswege gedirigeerde infrastructuur.



Vanuit dit perspectief karakteriseert Jo Tollebeek de hedendaagse geschiedschrijving met de metafoor van het bedrijfsleven. De historicus werkt niet in de afzondering van het archief en de studeerkamer, maar in een wereld die op de maat van de fabriek is gesneden (9). De input van bronnenmateriaal, het proces van selectie, ordening en interptetatie, met als eindproduct de historische monografie – dit alles kan zonder moeite in een bedrijfskundige terminologie worden vertaald. Maar belangrijker nog zijn de bedrijfsethiek van het historisme en de machinerie van talloze distributiekanalen. Het is deze fabriek die enerzijds het werk van de historicus mogelijk maakt, maar haar werknemers anderzijds perst in het keurslijf van regelmaat, ritme en redelijkheid (78). Valt niet te vrezen, aldus Tollebeek, dat door deze disciplinering de pointe van de geschiedbeoefening verloren is gegaan; '...de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken' (Huizinga)?

Wie op dit punt een reprise van De vreugden van Houssaye verwacht, of een pleidooi voor ontdisciplinering van de geschiedbeoefening, komt bedrogen uit. Tollebeek schrijft weliswaar met enig enthousiasme over het sublieme en over de historische ervaring, maar hij laat in het midden hoe deze zich verhouden tot het niet rooskleurige fabrieksleven.

 Download de complete recensie (pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 10 (1999) No 1 - themanummer Breukvlak 1900

Trefwoorden: Recensie (artikel), Geschiedfilosofie, .