Het verlies van de vanzelfsprekendheid: (anti)racisme en ideologie

Vlastuin, E. van

Racisme is vandaag de politieke doodzonde bij uitstek. ln de Westerse wereld geldt gelijkheid als politiek correct. Acceptatie van multiracialiteit is voor moderne politici een niet-onderhandelbaar punt. Maar nog niet zo lang geleden was in sommige delen van het Westen het tegenovergestelde het geval. Het is boeiend om vanuit een situatie waarin antidiscriminatie een vanzelfsprekendheid is de ideologie van rassenscheiding in de Verenigde Staten (Jim Crow) en in Zuid-Afrika (Apartheid) te bestuderen.

Deze ideologieën hebben een verrassende overeenkomst. Zowel rassenscheiding als antidiscriminatie hebben als doel het beste voor de hele samenleving te zoeken. In Amerika en Zuid-Afrika zag men pas recent dat die samenleving alleen was gediend door die scheiding juist op te heffen. Anderzijds wortelt het Nederlandse beleid in de dat gelijkheid en integratie goed is voor de maatschappij.

In beide gevallen ligt dus een ideologie ten grondslag aan het beleid. De overtuiging van wat goed is voor de samenleving dicteert het antwoord op maatschappelijke vragen, dat vervolgens wordt gepresenteerd als het meest praktische. In het ene geval zegt men dat gelijkheid en vermenging een verrijking voor alle groepen is. In het andere geval ziet men strikte scheiding van rassen juist als de enige oplossing om te voorkomen dat iedereen ten gronde wordt gericht. In dit artikel wordt een korte uiteenzetting gegeven van de ideologieën van rassenscheiding in Amerika en Zuid-Afrika. Daarna volgt een beschouwing over de overeenkomsten tussen ideologische en pragmatische benaderingen.

Slavernij in Noord-Amerika

De ideologische rechtvaardiging van rassenscheiding in Noord-Amerika vloeide voort uit de slavernij. De eerste slaven waren in 1619 in Virginia aan het werk gezet en daarvandaan verspreidde het systeem zich over het hele zuiden van de Verenigde Staten. Volgens de Anglicaanse Kerk moesten eigenaren hun gedoopte slaven vrijlaten, maar deze regel werd niet echt nagevolgd en leidde zeker niet tot een groter aantal dopelingen. Zelfs de puriteinen begrepen wel dat ze geen ander onderscheid mochten maken dan tussen gelovigen en niet-gelovigen, maar ze zagen dat verschil parallel lopen aan beschaafd en onbeschaafd. Daarom hadden zwarten een aparte galerij in de kerk, de zogenaamde nigger heaven. Christelijke vrijheid werd geestelijk opgevat. Het loon voor de gehoorzaamheid aan de Master zou in het hiernamaals komen, schreef Cotton Mather in zijn slavencatechismus The Negro Christianized (1693). Binnen het christendom verzetten eigenlijk alleen de Quakers zich tegen de slavernij. Daamaast keurden individuele opwekkingspredikers, zoals John Wesley en George Whitefield slavernij of slavenhandel af.

De Verlichting bracht de zwarten geen verbetering. Deze stroming verhief de mens zo hoog, dat het voor iedereen vanzelfsprekend was dat de 'neger' niet in die categorie viel. In 1668 bijvoorbeeld schreef John Locke in een proeve van een grondwet voor Carolina dat 'every freeman shall have absolute Power and Authority over his Negro slaves'.

Hoewel de slavernij in 1863 officieel door president Abraham Lincoln werd afgeschaft, bleef de ideologie onveranderd voortbestaan. Zwarten kregen wel vrijheid, maar geen burgerrechten om die vrijheid uit te leven. Zo konden ze zich niet beschermen tegen de ontwikkeling van een steeds fijner web van rassenscheiding, kortweg Jim Crow genoemd. Het dieptepunt hierin vormde de bekende uitspraak separate but equal van het Hooggerechtshof in 1896. Scheiding op basis van gelijkheid zou in het belang zijn van alle groepen. En hoewel deze uitspraak met geestdrift weerklank vond bij blanke overheden, vergat men de gelijkheid al snel.

Vooral in het Zuiden van de Verenigde Staten, dat zich in de Burgeroorlog al vergeefs van de Unie had proberen los te scheuren, werden talloze zwarten door blanken gelyncht vanwege vermeende verkrachtingen of andere vergrijpen. De Ku Klux Klan wierp zich op als de gewapende beschermer van de blanke maagden en hielp veel niggers het hoekje om. Nog steeds getuigen foto’s en kranten uit die tijd hoe hele dorpen zich erin verheugden als er weer een zwarte werd opgehangen.

Jim Crow had natuurlijk ook reactie in zwarte kring. Zwarte organisaties (vooral kerken) werden nu echt populair. De blanken beleden wel dat de kerkgemeenschap een geestelijke gemeenschap was waarin verschil in huidkleur (misschien) geen rol mocht spelen, maar men vond toch dat de kerk daarmee niet ophield een sociale omgeving te zijn. Hoeveel verlovingen werden niet in de schoot van de christelijke gemeente gesloten? Deze opvatting sloot zwarten uit van gemeenschap met blanken. Men had echter niet in de gaten dat deze uitsluiting de zwarten juist een machtig sociaal instituut gaf. Afro-Amerikaanse kerken werden baarmoeders van leiderschap en werden vooral na de Tweede Wereldoorlog steeds belangrijker centra in het verzet tegen de segregatie.

A Brief History of Apartheid

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

 Afrika-Vereniging Universiteit van Gent (over Apartheid)

 Korte geschiedenis Apartheid van het Zuid-Afrikahuis

 Artikel "Computers and the Apartheid System in South Africa"

Jaargang 10 (1999) No 3 - themanummer Ethiek van het kolonialisme

Trefwoorden: Kolonialisme, Zuid-Afrika, Apartheid.