Een ware goudmijn

Recensieartikel

Toes, R.

n.a.v. Eric Hobsbawm, Een eeuw van uitersten. De twintigste eeuw 1914-1991 (Amsterdam: Het Spectrum) 723 blz., prijs fl. 9,90.

Het einde van onze eeuw is in zicht. Evenals in voorgaande eeuwen is dat een gouden tijd voor onheilsprofeten. Zeker nu we aan het eind van een millennium staan, zullen de onheilsprofetieën over elkaar buitelen. Het "woeden der volken" geeft genoeg aanleiding hiervoor. Als er bij dergelijke voorzeggingen nog gebrek is aan onderwerpen, het laatste boek van de historicus Eric Hobsbawm biedt een ware goudmijn! De val van het communisme, de ongebreidelde vrijheid, de instabiele democratieën, het uiteenvallen van de SU, het opkomend nationalisme. Stuk voor stuk onderwerpen waarvan Hobsbawm in schrille kleuren een paneel van ondergang schetst. Niet zonder reden zal Hobsbawm een uitspraak van de Britse filosoof Isaiah Berlin als één van de motto's van het eerste hoofdstuk opgevoerd hebben: "Ik heb het grootste deel van de 20e eeuw meegemaakt. (...) Ik denk aan deze eeuw alleen maar als aan de verschrikkelijkste eeuw uit de westerse geschiedenis".

Zijn overzichtswerk over de 19e eeuw sloot Hobsbawm nog af met de volgende woorden: "Er lijkt heel wat op te wijzen dat de 21e eeuw een betere wereld te zien zal geven. Als de wereld erin slaagt zichzelf niet te vernietigen (d.w.z. door een kernoorlog), is dat zeer waarschijnlijk". Nu is de auteur echter aanmerkelijk somberder: "De structuren van de menselijke samenleving zelf, met inbegrip van een aantal maatschappelijke grondslagen van de kapitalistische economie, staan op instorten als gevolg van de uithol[42]ling van wat we uit het verleden hebben geërfd. Onze wereld wordt zowel met explosie als met implosie bedreigd. Ze moet wel veranderen." Er moet iets veranderen. De huidige structuren zijn volgens Hobsbawm dringend aan vernieuwing toe. Als die vernieuwing niet lukt, dan is de toekomst uiterst somber. De laatste regel van zijn boek is hierover heel duidelijk: "En de prijs van mislukking, dat wil zeggen het alternatief van een veranderde samenleving, is de duisternis".

Vanwaar ineens die sombere geluiden? Hobsbawm vindt om diverse redenen een megafestijn om de verworvenheden van deze eeuw te vieren niet relevant. Hij schetst onze 20e eeuw als een "Age of extremes". De wereld werd enerzijds beheerst door een zich voortdurend ontwikkelende technologie, die triomfen heeft gevierd waarvan we aan het begin van deze eeuw nog niet eens zouden dromen. Tijd en afstand zijn in feite goeddeels uitgeschakelde grootheden geworden. Het amusement heeft een grote vlucht genomen. In elke huiskamer is er aan het einde van deze eeuw meer vermaak en informatie dan de keizer van Duitsland aan het begin van deze eeuw tot zijn beschikking had. Elke dag, elk uur, elk ogenblik. De "fun morality" zou toch blije gezichten moeten opleveren?

Interview met Eric Hobsbawm (2009)

De mobiliteit heeft een grote vlucht genomen. De uitvinding van de automobiel heeft een ongekend grote invloed gehad op het doorbreken van sociale patronen. Zeker de democratisering van de automobiliteit vanaf de jaren '60 heeft dit proces versterkt. Vliegtuigen hebben van de wereld een "global village" gemaakt. Kontakten met vrienden, kennissen of zakenrelaties kunnen via satellieten zonder problemen gelegd worden. Met beeld erbij. Kortom, een ongeëvenaarde, geweldige vooruitgang.

Maar toch. Het gevoel van onbehagen is evident. De uitersten raken elkaar. Naast die ongeëvenaarde vooruitgang is er ook sprake een "collectieve kamikaze-actie", van waanzinnige wreedheden en ongekende moordpartijen. Sinds het begin van deze eeuw zijn er, zo hebben statistiek berekend, ruim 180 miljoen mensen omgebracht in een groot aantal gewapende conflicten. Deze eeuw is de eeuw van twee wereldoorlogen, de eeuw van de xenofobie, de eeuw van massamoord van Auschwitz tot Burundi, van Serebenica tot Lidice. De eeuw ook waarin afscheid genomen werd van de grote ideologieën, daarmee de moderne mens in opperste verwarring achterlatend. Zonder stuur, zonder God, zonder hoop. De val van het communisme, het wegvallen van de Koude Oorlog, het instorten van de SU tot 19e-eeuwse proporties: het zijn alle zaken die een volgende wereldoorlog niet dichterbij brengen, maar wel een enorm stuk instabiliteit veroorzaken, waarvan het effect op lange termijn zich onmogelijk laat inschatten.

 Download het complete recensieartikel (pdf)

 Download het complete recensieartikel (Word)

 Korte biografie van Eric Hobsbawm

Jaargang 07 (1996) No 4

Trefwoorden: 20e eeuw, Oorlogen, Recensie (artikel).