Eusebius' Kerkgeschiedenis: een monument uit de vroege kerk

Recensieartikel

Karels, J.K.

Recensieartikel n.a.v. Eusebius' Kerkgeschiedenis. Vertaald, bewerkt en van aantekeningen voorzien door dr. Chr. Fahner (Zoetermeer, 2000) fl. 65,00.

Zoals Flavius Jesephus de geschiedenis van het joodse volk beschreef, zo stelde Eusebius van Caesarea de eerste eeuwen van de christelijke kerk te boek. De bisschop liet met zijn Kerkgeschiedenis een imposant monument na. Het boek geldt als een klassieker en vormt tot op de dag van vandaag een onmisbare bron voor de bestudering van de vroege kerk. Dr. Chr. Fahner, theoloog en taalwetenschapper, verzorgde een nieuwe vertaling in modern Nederlands.

De voorlaatste Nederlandse vertaling is ouder dan vijftig jaar. Door het wat oude taalgebruik is ze voor de huidige lezer vrij moeilijk toegankelijk. Dr. Fahner heeft het boek van Eusebius leesbaar gemaakt voor het hedendaagse publiek. Het belang van Eusebius' Kerkgeschiedenis is duidelijk: het vormt het startpunt van een historiografische traditie die eeuwenlang de christelijke visie op de geschiedenis heeft bepaald, stelt Fahner in zijn 'Inleiding'. Eusebius snijdt allerlei thema’s aan die nog steeds actueel zijn, zoals de relatie tussen christenen en joden, de verhouding tussen geestelijke macht en staatsmacht, de ontwikkeling en het belang van dogma's en de bereidheid tot lijden omwille van het geloof. Voordat ik de hoofdthema's uit de Kerkgeschiedenis aan de orde stel, geef ik enkele biografische en bibliografische gegevens over de auteur.

Oeuvre

Een van de projecten van Herodes de Grote was de bouw van een havenstad aan de oostkust van de Middellandse zee. De fraaie keizerstad kreeg de naam Caesarea – afgeleid van de Latijnse term caesar, keizer. Hier kwam Eusebius omstreeks het jaar 260 ter wereld. Hij kreeg in die stad zijn onderwijs en schreef er de meeste van zijn ongeveer 45 werken. Hij was er getuige van het lijden van martelaren tijdens de christenvervolging. Samen met zijn leermeester Pamphilus – die in het jaar 309 gevangen werd genomen – verzorgde Eusebius een herziening van de Septuaginta, de Griekse vertaling van het Oude Testament. Na de dood van zijn leermeester vertrok de leerling eerst voor korte tijd naar Tyms en daama naar Alexandrië, waar hij in de gevangenis terechtkwam. In het jaar 314 werd hij in Caesarea tot bisschop bevestigd, een positie die hij zijn verdere leven zou innemen. Rond het jaar 340 overleed hij op circa tachtigjange leeftijd.

Eusebius stond in nauw contact met Constantijn de Grote, de eerste Romeinse keizer die publiekelijk overging tot het christelijk geloof en het verhief tot staatsgodsdienst. Als bisschop raakte Eusebius betrokken bij allerlei kerkpolitieke kwesties in zijn tijd, zoals de discussie over de christologie tussen de bisschoppen Arius en Athanasius. Als lid van kerke-lijke vergaderingen, adviseur van de keizer en theoloog kreeg hij ermee te maken. Tijdens de concilies van Nicea (325), Tyrus (335), Jeruzalem (335) en Constantinopel (336) oefende hij zijn invloed uit. Daarnaast was hij als auteur actief. Van zijn grotere en kleinere werken is ongeveer een derde deel bewaard gebleven. De meesten gingen verloren of werden in fragmenten overgeleverd. Zijn hoofdwerk is de Kerkgeschiedenis, die de eeuwen door talloze drukken heeft beleefd. Een kleiner werk is bijvoorbeeld een dankrede bij de opening van de kathedraal te Tyrus, die in de Kerkgeschiedenis is opgenomen.

"Door dit huis te bouwen", schrijft Eusebius, “heeft Hij een begrijpelijke afbeelding op deze aarde gemaakt van de dingen die boven het hemelgewelf verheven zijn. In heel Zijn schepping en door al Zijn redelijke schepselen op aarde moet de Vader geëerd en aanbeden worden." Gods schepping in haar geheel en kerkgebouwen in het bijzonder vormen in Eusebius' visie een afspiegeling van Gods glorie, werk en almacht. De rede vertoont sporen van de allegorische uitleg, die in de traditie van de kerkvader Origines werd beoefend. Eusebius schreef verder onder meer een boek met beschrijvingen van bijbelse plaatsnamen, een verweerschrift tegen Marcellus, een zeer lovend Leven van Constantijn en een al even lovende Lofrede op Constantijn, een commentaar op Jesaja en een aantal commentaren op de Psalmen.

Het volledige artikel vindt u in Transparant 12.2

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

 Korte biografie Eusebius van Ceasarea

Jaargang 12 (2001) No 2

Trefwoorden: Recensie (artikel), Oudheid, Vroeg christendom.