Als broeders samenwonen

Twee en een halve eeuw herrnhutters in Nederland

Karels, J.K.

De geschiedenis van zending en oecumene bloeit. In deze aandacht deelt ook de Evangelische Broedergemeente. Vanouds genieten de broeders of herrnhutters bekendheid vanwege hun oecumenische gezindheid en stoutmoedige zendingsactiviteiten. Onder leiding van graaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf groeide de herrnhutter beweging in de achttiende eeuw uit tot de wereldwijde organisatie die ze nu nog is.

Reeds in de jaren 1730 vertrokken 'heidenboden' naar Groenland, Lapland, Georgia, Suriname, Berbice en Zuid-Afrika om de 'eerstelingen voor het Lam' te verzamelen. In de achttiende en negentiende eeuw trokken alleen naar Suriname reeds 548 zendelingen. De bovenconfessionele gezindheid van de herrnhutters uitte zich niet alleen in zending, maar ook in connecties met katholieken, joden, gereformeerden en anglicanen over heel Europa, zodat wen van 'oecumene avant la lettre’ is gesproken. In de twintigste eeuw groeide de Broedergemeente uit tot een wereldwijd kerkgenootschap met achttien kerkprovincies. De Europees-Continentale is er één van. Tot deze provincie behoren Duitsland, Zwitserland, Nederland en Scandinavië.

Historiografie

De belangstelling voor de herrnhutters heeft zich op wetenschappelijk niveau vertaald in dissertaties op het gebied van theologie, geschiedenis, zendingswetenschap, expansiegeschiedenis en culturele antropologie. Het behoort niet tot mijn competentie van elke discipline een overzicht te geven. Ik noem slechts enkele van de voornaamste studies op Nederlandstalig gebied. In 1935 verscheen de dissertatie van W. Lütjeharms over de herrnhutters in de achttiende-eeuwse Republiek. De missioloog J.M. van der Linde heeft zich na de oorlog vooral beziggehouden met de geschiedenis van de zending. Recent verscheen een studie van de cultureel antropoloog M. Lenders over het werk van de herrnhutter-broeders in Suriname. De laatste jaren is veel onderzoek naar de geschiedenis van de Broedergemeente gedaan door de historicus P.M. Peucker, die in 1991 promoveerde op een studie over de vestiging van de herrnhutters in IJsselstein gedurende de jaren 1736-1770. Dat de Broedergemeente zich nog voortdurend bezint op haar rijke tradities, bleek onlangs uit de prachtige jubileumbundel die ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van de Zeister Broedergemeente uitkwam en waaraan onderzoekers uit diverse disciplines een bijdrage leverden.

Na twee en een halve eeuw herrnhutters in Nederland, is het zinvol de vraag te stellen naar hun invloed en betekenis. Waarom kwamen ze in de achttiende eeuw naar de Republiek? Welke godsdienstige ideeën hebben ze uitgedragen en gestalte gegeven? Hoe was hun verhouding tot andere denominaties? Vanwaar komt hun bedrijvigheid op het gebied van de zending en hun oecumenische gerichtheid? Welke is hun belangrijkste invloed op Nederland geweest?

Op deze vragen wil in dit artikel ingaan, waarbij ik me vooral zal richten op Nederlands belangrijkste en bekendste gemeente Zeist. Ik introduceer eerst de oorsprong van de beweging aan de hand van haar grondlegger, de reeds genoemde graaf Von Zinzendorf. Vervolgens bespreek ik kort de herrnhutter theologie, vroomheid en zendingsijver. Daarna beschrijf ik de komst van de herrnhutters naar de Republiek in de achttiende eeuw en hun verdere geschiedenis in Nederland. Tot slot traceer ik de impulsen die van de herrnhutters zijn uitgegaan en in hoeverre ze de Nederlandse situatie hebben beïnvloed.

Nicolaus Ludwig von Zinzendorf

Tot de boeiendste persoonlijkheden van de achttiende eeuw behoon de Duitse rijksgraaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf. Niet alleen zijn bijzondere theologische inzichten, maar ook zijn ontembare activiteiten op het gebied van kerk en zending hebben grote waardering voor zijn figuur opgeleverd. De Duitse dichter Goethe prees Zinzendorf om zijn verbeeldingskracht. In onze eeuw roemde de Bazelse theoloog Karl Barth Zinzendorf als de grootste 'Christuszentriker'. Brede waardering blijkt verder uit de vele studies die in de twintigste eeuw over zijn persoon en ideeën het licht hebben gezien. Een belangrijk moment in het Zinzendorf-onderzoek was de uitgave van het Bibliographisches Handbuch zur Zinzendorf-Forschung in 1987: een vrijwel volledig overzicht van literatuur en bronnen tot op dat moment.

Wie was Zinzendorf? Hij werd geboren in 1700 te Dresden. Zowel zijn vader, die afkomstig was van hoge Oostenrijkse adel, als zijn moeder waren overtuigde piëtisten. Zinzendorf bezocht op jonge leeftijd het befaamde Padagogium in Halle, een school voor kinderen van adel, waar de bekende piëtist en hoogleraar August Hermann Francke de scepter zwaaide. Zinzendorf bewaarde de warme innerlijkheid van het Hallense piëtisme zijn hele leven, maar van de 'Gesetzlichkeit Halles' – het franckeaanse 'wettische' streven naar vroomheid – distantieerde hij zich later. In Halle ontwaakte ook zijn liefde voor de zending. In het huis van Francke, waar de belangstelling voor de zending sterk leefde, werden talrijke ‘berichten uit het rijk van Christus’ voorgelezen. Zinzendorf ontmoette er zendelingen en richtte zelf met enkele vrienden een missionaire orde op, de 'orde van het mosterdzaad'. Van dit gezelschap is weinig terechtgekomen maar Zinzendorf heeft desondanks zijn zendingsidealen kunnen verwezenlijken.

Zoals gebruikelijk onder adellijke jongelieden maakte Zinzendorf een 'Grand Tour' door Europa om te studeren en contacten te leggen. Hij reisde door Frankrijk en Nederland en kwam in aanraking met diverse godsdienstige groeperingen. Tijdens zijn verblijf in Utrecht groeide het besef dat binnen het christendom ruimte was voor meerdere geloofstypen. Teruggekeerd in Duitsland trof Zinzendorf in Ebersdorf 'een hoopje zielen aan', zoals hij in een terugblik zou schrijven, 'die zonder onderscheid van religie en van de privé-ideeën die een ieder erop na houdt, zich aaneengesloten hadden'. Dit zogeheten ideaal van een filadelfische gemeenschap, een groep waar de onderlinge broederliefde (philadelphia) wordt betracht zonder op dogmatische verschillen te letten, lag aan de basis van Zinzendorfs latere 'oecumenische' openheid jegens andere groeperingen.

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het artikel (Word)

Jaargang 09 (1998) No 1

Trefwoorden: Zending, Oecumene, Herrnhutters.