Historisch denken

Krabbendam, H.

De uitdaging voor een blad als Transparant is om zich creatief te bewegen tussen de twee polen van vaste overtuigingen, als uitgangspunt van een christelijke geloofsovertuiging, en de relativerende werking van historisch denken. Natuurlijk zijn christenen niet de enigen die in dit spanningsveld opereren. Marxistische historici (bestaan ze nog?) bevinden zich in dezelfde situatie.

Hoe meer die overtuiging zich is eigen gemaakt en deel uitmaakt van iemand diepste loyaliteit, hoe meer die spanning gevoeld kan worden. Het aantrekkelijke van de VCH is dat het een gemeenschap is die het legitieme bestaan van beide posities erkent.



Ton van der Schans heeft zich in de afgelopen twintig jaar stevig geroerd in deze discussie door in diverse artikelen aandacht te schenken aan historisch besef en het nut van geschiedbeoefening. In 2007 schreef hij over het onbehagen en de verbrokkeling die door de globalisering mensen hebben vervreemd van grotere verbanden en hen stimuleert zich te verdiepen in de eigen plaatselijke omstandigheden, omdat ze daarin een deel van hun identiteit terugvinden. Hij acht dit niet alleen winst, omdat het nut van de gesehiedbeoefening verdampt als het niet meer is dan voorzien in een persoonlijke behoefte. Hij vindt het belangrijker om de vraag te stellen wat historische kennis met ons doet. "Christelijk historisch besef is wats van het ethisch relativisme van de moderne tijd. Dit besef legt verantwoording af van keuzes die wij in het verleden gemaakt hebben, maar het weet zich ook gebonden aan de overtuiging dat de uiteindelijke zin van de geschiedenis buiten de geschiedenis ligt." Ondanks de ferme term 'wars' laat Ton last genoeg ruimte over om de discussie aan te gaan tussen overtuigingen met een verankering buiten de geschiedenis en historische ontwikkeling.

Ik denk dat Transparant periodiek de spanning tussen een vaste levensbeschouwing en veranderende omstandigheden zou moeten doordenken. Toegegeven, in onze tijd is het relativisme zo sterk doorgedrongen in alle lagen en richtingen dat er te weinig overtuigingskracht meer over lijkt te zijn en het pleit ten gunste van het relativisme wordt beslecht. Maar die situatie kan zo maar omslaan, zoals we kunnen afleiden uit de snelle verandenngen in het Nederlandse politieke klimaat van de afgelopen jaren.

Ik hoop dat er iets van die fundamentele strijd terugkeert, omdat het ertoe doet, ook al besef ik dat er genoeg valkuilen op de weg zitten om een vruchtbare uitwisseling te frustreren. Dat werd me duidelijk toen ik onlangs het boek Francis Schaeffer and the Shaping of Evangelical America (2008) van de Amerikaanse historicus Barry Hankins las. Deze evenwichtige biografie beschrijft de intellectuele ontwikkeling die deze predikant, zendeling, apologeet, cultuurcriticus uit Pennsylvania (1912-1984) doormaakte en de contouren van een christelijke levensbeschouwing die hij neerzette. Schaeffers levensinstelling werd gevormd door de strijd tussen orthodoxen en vrijzinnigen, waaraan hij als jonge Evangelical Presbyteriaan deelnam. Zijn historische belangstelling ontwikkelde zich vooral na 1947 toen hij naar Zwitserland trok om in Europa bondgenoten te krijgen. Hij stichtte daar een open woon- en leefgemeenschap (l'Abri), waarin vooral in de jaren zestig zoekers zich op de waarheidsvragen richtten. Hij ontwikkelde - een christelijke wereldbeschouwing door in gesprek te gaan met de grote denkers in de Europese geschiedenis. Zijn lezingen werden gepubliceerd en openden de ogen van een generatie van orthodoxe christenen voor de waarde van cultuur, kunsten en filosofie. Hij kwam echter niet los van zijn denkstijl in tegenstellingen die het debat tussen fundamentalists and modernists had gedefinieerd. Dat werd duidelijk toen hij in de jaren zeventig terugkeerde naar Amerika en daar de fakkeldrager werd in de strijd tegen de liberale abortuswet van 1973. Ondanks zijn bezwaren tegen de vereenzelviging van Amerikaans patriottisme en christelijke traditie, werd hij toch de inspiratiebron voor de Christian Right.

Aan het eind van zijn leven raakte Schaeffer in gesprek met e een aantal toonaangevende Amerikaanse christen-historici. Zij verschilden met hem van mening over de waardering van de Reformatie, die niet tot de door hem gewaardeerde scheiding van staat en kerk had geleid, en het vermeende christelijke karakter van de vroege Amerikaanse republiek. Schaeffer claimde die identiteit om sterker te staan in de strijd tegen verdergaande secularisering en dehumanisering.

Het volledige artikel vindt u in Transparant 21.4

Themanummer bestellen

Bestel het complete nummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 4 - afscheidsnummer Ton van der Schans

Trefwoorden: Christenhistoricus, Geschiedfilosofie, .