Waarom Transparant er moet zijn

Kuiper, R.

In 2005 verscheen van de hand van Luc Panhuysen de dubbelbiografie van Johan en Cornelis de Witt, de bekende regentenbroers die in 1672 door een volksmenigte bij de Gevangenenpoort in Den Haag werden vermoord. Het boek, De ware vrijheid, is inmiddels aan zijn zevende druk toe. Dat is uitzonderlijk voor een boek over de zeventiende eeuw, al helpt het drama van het einde van Johan en Cornelis de auteur aan een spannend plot. Niettemin; een veelgelezen boek in Nederland.

Het boek gaat over het hoogtij van het regentenregime in de zeventiende eeuw. Panhuysen maakt heel goed duidelijk op welke manier de regenten van Holland vorm probeerden te geven aan een bewind waarin de Oranjes niet meer pasten. De republikeinse staatssymboliek richtte zich onder Johan de Witt, die vanaf 1653 raadspensionaris was, geheel op het burgerbewind van de Staten van Holland. Weldra zouden op zijn instigatie de Oranjes zelfs verdwijnen uit de voorgeschreven gebeden in de kerk. De regenten zagen zichzelf als de hoeders van de 'ware vrijheid'. Die vrijheid kon worden aangetast door een stadhouder die militaire of financiële claims kon laten gelden en een beleid voorstond waar de op welvaartsvergroting gerichte burgerij niet voor voelde. Dat is het traditionele historiografische beeld. In religieus en cultureel opzicht waren de regenten natuurlijk de kampioenen van de hooggeroemde Hollandse tolerantie. Hoewel?

Luc Panhuysen vertelt ergens halverwege het boek welke pogingen Johan de Witt in het werk heeft gesteld om te voorkomen dat de bekende gereformeerde predikant Abraham van de Velde in Medemblik (dus in Holland!) in 1661 werd beroepen. Abraham van de Velde was een van de voorlieden van de Nadere Reformatie en was in 1660 uit Utrecht weggestuurd in een conflict met het stadsbestuur. Abraham van de Velde bekritiseerde ook het politieke beleid van Holland en dat was genoeg voor Johan de Witt om alles in het werk te stellen om deze predikant van welke kansel dan ook in zijn provincie te weren. Er werden commissies naar de bestuurders van Medemblik gestuurd en er werd een procedure gestart bij het Hof van Holland om de predikant justitieel te kunnen aanpakken. Zou Van de Velde predikant worden dan zou 'de gemeente boven de heer' komen te staanj dat wil zeggen dat de kerk de overheid zou gaan overheersen. De campagne had succes: Van de Velde werd de toegang tot Holland ontzegd en overigens nam hij na alle commotie het beroep niet aan.

Luc Panhuysen trekt in zijn boek partij voor Johan de Witt. Zonder veel omhaal geeft hij de raadspensionaris van Holland gelijk dat met de beroeping van Van de Velde een 'ramp' voor de deur stond. Het geval Medemblik had laten zien "welke dreiging een predikant kon inhouden". De 'ware vrijheid' van het regentenregime kende dus zijn grenzen, maar Panhuysen onderzoekt die grenzen niet. Hij is er zich kennelijk niet van bewust dat hij een staaltje machtspolitiek en geestelijke dwang uit naam van de 'ware vrijheid' aan het goedpraten is. Voor Ton van der Schans moet dit een mooi geval zijn. Hij zal met de geschiedenis van Abraham van de Velde wel vertrouwd zijn.

Het volledige artikel vindt u in Transparant 21.4

Themanummer bestellen

Bestel het complete nummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 4 - afscheidsnummer Ton van der Schans

Trefwoorden: Rampen, 17e eeuw, Republiek.