De toekomst van de christelijke geschiedschrijving

Deursen, A.Th. van

Eigenlijk ontbreekt er een woord in de titel boven aan deze bladzijde. Mij was gevraagd te schrijven over 'de toekomst van de VCH en de christelijke geschiedschrijving'. Maar dat zijn twee heel verschillende dingen. De VCH is een van de laatste loten van de kleine verzuiling, die begonnen is met de oprichting van de Evangelische Omroep. De toekomstverwachting van al die nieuwe zuilorganisaties is tamelijk donker gekleurd, bij ontstentenis van een stabiel politiek en kerkelijk leven.

Een oordeel over de vooruitzichten van de VCH laat ik daarom het liefste over aan de optimisten in onze kring. ik zal mij beperken tot de toekomst van de christelijke geschiedschrijving.

Het is een interessante formulering: niet geschiedschrijvers, maar geschiedschrijving. Is de vraag weloverwogen zo gesteld, dan gaat het dus niet om de mensen die christelijk zijn, te weten de historici, maar om het product dat ze maken, namelijk de geschiedschrijving. Daar kun je dus het woord christelijk voor zetten. Daar ben ik het van harte mee eens. We zijn pas echt christelijke historici, als het resultaat van ons werk de naam christelijke geschiedschrijving verdient. Maar natuurlijk, als je dat gezegd hebt, begint het pas. Dan moet je uitleggen wat je daaronder verstaat, en wat je er mee wilt. Daar is dit artikel dus voor bedoeld.

Laten we dan beginnen met de hoofdzaak. Het belangrijkste dat we over geschiedschrijving kunnen zeggen is dat we die alleen kunnen maken als we schrijven op onze eigen voorwaarden. Daarmee bedoel ik dit. Christen zijn betekent dat je God onvoorwaardelijk vertrouwt. Je weet dat zijn Woord altijd waar en zeker is. Dat is niet een privé-opinie, maar een objectieve waarheid. Het is ook niet een waarheid die slechts geldt voor de mensen die eerbied hebben voor de bijbel. Neen, het is waar voor iedereen. Wetenschap bedrijven is waarheid zoeken. Je kiest je uitgangspunt in datgene waarvan je weet dat het waar is, en van daaruit ga je verder. Het is dus goede wetenschap, dat we allereerst de bijbelse waarheid aanvaarden. Wie dat niet doet, verwaarloost een grondregel van goed onderzoek. Het strijdt daarom met alle logica, bij de beoefening van de wetenschap het geloof uit te schakelen. Zo wordt het wel eens gepropageerd: in de wetenschap moet je te werk gaan alsof God niet bestond, 'etsi Deus non daretur'. Dan haal je het leven er bij voorbaat uit, zeker als je geschiedwetenschap bedrijft. Ga maar eens een geschiedenis van Nederland schrijven, alsof het water niet bestaat; een geschiedenis van Afrika, alsof de zon niet bestaat; een geschiedenis van het huis Oranje-Nassau alsof Nederland niet bestaat.

Zulke vergelijkingen komen mij altijd in gedachten, als ik iemand hoor zeggen dat je wetenschap kunt bedrijven alsof God niet bestond. Hoe kun je de werkelijkheid zelfs maar benaderen, als je begint de Almachtige uit te sluiten? Voor een christen komt zo'n manier van werken helemaal niet in aanmerking. De huidige paus heeft eens toen hij nog kardinaal Ratzinger heette, in navolging van Pascal tot ongelovigen gezegd dat het goed voor hen zou zijn toch te handelen alsof God wel bestond, 'veluti si Deus daretur'. Het is een uitstekende raad, maar hij zal zelden worden opgevolgd. Wat zou ons dan moeten bewegen, de tegengestelde, zeer slechte raad aan te nemen?

Kwaliteit

Op die vraag is natuurlijk wel een antwoord. Sommigen, misschien zelfs velen zullen zeggen: alles goed en wel, maar in de wetenschap willen we met elkaar in gesprek blijven. Een uitgesproken christelijke benadering brengt ons in een onvruchtbaar isolement, omdat men onze taal niet kan verstaan. Zou het waar zijn? Ik wil dan herinneren aan dat mooie boek, dat in mijn jonge jaren elke student geschiedenis in één adem uitlas: G.W. Kernkamps Van Menschen en Tijden. Kernkamp schrifjt daar ook over Groen van Prinsterers Handboek, en zegt daarvan twee dingen.

Het volledige artikel vindt u in Transparant 21.4

Themanummer bestellen

Bestel het complete nummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 4 - afscheidsnummer Ton van der Schans

Trefwoorden: A.Th. van Deursen, Geschiedfilosofie, Christenhistoricus.