Dr. Leo Kok over Puchinger:

'Een nooit opgehelderd mysterie'

Spruyt, B.J.

Aan het einde van een springerig gesprek dat zes uur heeft geduurd, zegt hij bij de deur: 'En nu is hij ons toch nog ontglipt.' Hij zegt het met een mengeling van bewondering en ergernis. Maar die ambivalentie past precies bij de relatie van Leo Kok tot George Puchinger. Hij blijft hem dankbaar als stimulerend leermeester, maar waarom, zo vraagt hij zich af, heeft Puchinger zich nooit verantwoord over zijn bekering?

Leo Kok is de laatste student die tentamen deed bij de Utrechtse hoogleraar Gerretson, die hij evenals Puchinger zeer bewonderde. De liefde voor Gerretson zou Kok en Puchinger in 1969 opnieuw met elkaar in contact brengen. Samen met zijn vriend Murk van der Bijl gaf Kok twee studies uit van Gerretson. Dat leidde overigens tot enige wrijving met Puchinger, die van mening leek alsof Gerretson zijn persoonlijk bezit was. 'Hij zat bovenop Gerretsons archief. Ook andere historici klaagden steen en been over de barrières die GP toen nog kon opwerpen.'

Kok is in 1930 in Hilversum geboren in een gezin dat met de zogeheten vrijmaking meeging. 'Thuis lazen we niet alleen De Reformatie, maar vanaf 1945 ook Polemios, omdat de strijdbaarheid van Gerretson en Puchinger vrijgemaakten zeker aansprak.' Hij ging aan de VU geschiedenis studeren, maar vertrok in 1952 naar Utrecht. Hij werd er lid van SSR en aanhanger van 'de nieuwe lijn', waarvan overigens de eerste generatie afgestudeerd was of bezig te vertrekken. Wat de 'nieuwe lijners' bezielde was het ideaal van een Nederland waarin een herboren calvinisme een kracht ten goede zou zijn. ‘Daartoe moest strijd worden geleverd tegen de vervlakking binnen de ARP, tegen de confessionele onverschilligheid binnen SSR, en met name tegen het barthianisme. Het waren actiepunten die een vrijgemaakt student wel moesten aanspreken.'

Puchinger en de SSR

Uiteindelijk werd Kok hervormd. Wat heeft hem uit de gereformeerde wereld losgeweekt? 'In de eerste plaats was dat het verpolitiekte klimaat binnen SSR. De strijd voor de beginselen was een machtsstrijd die men met wereldse middelen voerde, Puchinger voorop. Men had het over de reformatie ter hand nemen door mensen posten te laten bezetten, door op bepaalde vergaderingen met een meerderheid aanwezig te zijn, door tactisch en strategisch te plannen.'

Het klimaat binnen SSR stond Kok op den duur zo tegen dat hij bedankte. Hij sloot zich aan bij de exclusief-vrijgemaakte Vereniging van Gereformeerde Studenten Utrecht (VGSU), waar de sfeer anders was. 'Men voelde zich meer aangetrokken tot de spiritualiteit van bijvoorbeeld de begaafde schoolmeester A. Janse uit Biggekerke, voor wie het in ootmoed wandelen met de Heer centraal stond.'

Buskes' memoires uit 1961 – Hoera voor het leven – hebben mij bekeerd. Bovendien ging ik aan de gang met een dissertatie-onderwerp dat wel heel ver van de SSR en de vrijge-maakte wereld verwijderd lag: het religieus socialisme in Nederland. De contacten die ik daardoor kreeg – en waarvoor ik nog steeds dankbaar ben – brachten mij in een volstrekt ander vaarwater. Ik werd lid van de PSP en later van GroenLinks. GP kon daar alleen maar meewarig om glimlachen.'

Dat laat onverlet dat ook Puchinger een ontwikkeling heeft doorgemaakt, een ontwikkeling die minder ver ging dan die van Kok, maar toch ook een breuk met zijn Polemios-jaren betekende. 'GP was in de jaren zestig al om. Hij ging de mannen interviewen die daarvoor nog symbool hadden gestaan voor het verval binnen de ARP; Zijlstra en De Gaay Fortman. Hij interviewde ook Schermerhorn en Drees en ook de Barthianen werden in urenlange gesprek-ken zonder enige kritiek in de armen gesloten. In de jaren vijftig bestreed hij de ARR maar in 1980 omarmde hij het CDA. Wanneer is hij gaan inzien dat dat ideaal van die calvinistische Natie niet meer haalbaar was, en dat zijn vrijgemaakte periode – van 1946 tot 1968- een vergissing was geweest? Hij zei mij eens dat de vrijgemaakte kerk geen villawijk maar een sloppenwijk was gebleken. Maar hij heeft zijn keuzes nooit geëxpliciteerd of verantwoord. Zijn omslag is natuurlijk het laatste dat ik hem verwijt, maar zij is een nooit opgehelderd mysterie gebleven.'

'Ik vraag me wel eens af of hij niet heeft gehoopt dat de vrijgemaakten een soort bent rondom zijn persoon zouden vormen om de vaan van het calvinisme weer in het beginselloze Nederland te planten. Dat is niet gelukt. Maar hij heeft dat nooit openlijk erkend. En hij heeft al helemaal niet grondig geanalyseerd waarom hij zijn idealen niet heeft kunnen verwezenlijken.'

Ware kerk-ideologie

'Enerzijds was Puchinger op de vnjgemaakten aangewezen. Het 'opnieuw stellen van de antithese', het 'met open vizier tegemoettreden van de vijand', 'de strikte handhaving der confessie' enzovoort, vond nergens nog weerklank, behalve bij de vrijgemaakten. Maar juist binnen die kerk kwam hij in een minderheidspositie terecht omdat hij zich verzette tegen het verregaande isolement en de 'ware kerk'-ideologie. De ontwikkeling binnen de vrijgemaakte kerk liep parallel aan zijn eigen, innerlijke ontwikkeling.Volgens mij heeft Puchinger teveel buiten de gereformeerde wereld gezien en gehoord, en dan kun je je niet meer thuis blijven voelen in een kerk waar bijkans alle ramen dicht gingen.'

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 12 (2001) No 3 - themanummer Puchinger

Trefwoorden: George Puchinger, Geschiedschrijving, Vrijgemaakt-gereformeerd.