Duitse dilemma's

Het verleden in de Duitse politieke cultuur

Melching, W.

Er is geen land in Europa dat zo vaak in zijn bestaan van omvang, ligging, politiek systeem en politieke cultuur is veranderd als Duitsland. Bijzonder is dat elk 'nieuw' Duitsland binnen nieuwe grenzen steeds weer afstand moest nemen van het politieke systeem van de voorganger. Keer op keer werd een radicale breuk gemaakt. En in de periode 1949-1989 waren er zelfs twee Duitslanden: de democratische Bondsrepubliek en de totalitaire DDR. Pas de revolutie in het 'wonderjaar' 1989-1990 maakte een einde aan de deling. Maar na 1990 was er weer een nieuw Duitsland.

Wanneer in een land de grenzen en het politieke systeem zo vaak veranderen, dan is het onvermijdelijk dat discussies over de nationale identiteit en het nationale verleden een grote rol spelen in de politieke cultuur. De beroemde frase van Goethe 'Deutschland, aber wo liegt da?', is meer dan een echo uit een roemrijk verleden. Het is tot op de dag van vandaag een centrale kwestie in de Duitse politiek en het intellectuele leven. Na 1945 kreeg deze vraag wel zeer bijzondere dimensies: het land was gedeeld en de bevolking moest op een of andere manier een houding zien te vinden ten opzichte van de misdaden die in Duitslands naam waren gepleegd.

Bij wijze van achtergrond bij de andere artikelen in dit nummer wil ik in deze inleiding ingaan op de invloed van het 'nationale vraagstuk' en de 'Vergangenheitsbewältigung' – de omgang met het verleden – op de buitenlandse politiek en de politieke cultuur in het naoorlogse Duitsland. Dit is een tamelijk omvangrijk thema, ik zal mij daarom ook tot enkele chronologisch geordende kernpunten moeten beperken. Voor geïnteresseerde lezers verwijs ik naar de literatuurlijst aan het slot van deze bijdrage.

Internationalistische idealen

De agressie van Hitlers Derde Rijk zorgde er voor dat de nederlaag in 1945 compleet was. Om elk misverstand over het Duitse verlies te voorkomen, werd de Duitse soevereiniteit opgeheven en werd het land volledig bezet. Deze bezetting leidde al vanaf 1946 tot een deling in politiek en economisch opzicht. In 1949 werd dit delingsproces afgerond met de oprichting van twee Duitse staten. Het opmerkelijke is dat beide Duitse staten zich na 1949 oriënteerden op 'internationalistische' idealen, hoewel de DDR in deze zaken natuurlijk een beperkte keuzevrijheid had. De Oost-Duitse republiek was een totalitair systeem en de wensen van de Sovjet-Unie waren de leidraad voor het bewind. Het nationalisme was door het Derde Rijk namelijk zo in diskrediet geraakt dat het als onderdeel van de politieke cultuur volstrekt onbruikbaar was geworden. De deling van Duitsland was de straf voor het overspannen nationalisme van het Keizerrijk en het Derde Rijk. Alleen door volledig afstand te doen van een nationalistische politiek zou Duitsland zich kunnen rehabiliteren. Voor Konrad Adenauer (1949-1963), de eerste kanselier van de Bondsrepubliek, was deze rehabilitatie van Duitsland zijn belangrijkste missie. De twee wegen voor rehabilitatie waren Europese samenwerking en lidmaatschap van het westelijk bondgenootschap, de NAVO. De christendemocraat Adenauer zag in deze 'Westbindung' de enige mogelijkheid om Duitsland en de Duitsers tegen zichzelf te beschermen. De positie van Duitsland tussen Oost en West in, én de verleiding om Oost en West tegen elkaar uit te spelen, hadden het land keer op keer in het ongeluk gestort. Met zijn nieuwe politiek was Adenauer een revolutionair: politiek, economisch én cultureel werd voor het eerst in de Duitse geschiedenis de blik naar het Westen gericht.

Klein Orkest - Oost-Berlijn (unieke beelden Berlijn)

Het wegvallen van het nationalisme als plechtanker voor de West-Duitse identiteit, was volgens Adenauer eerder een voordeel dan een nadeel. De nieuwe oriëntatiepunten waren de Europese economische samenwerking en het Westelijk bondgenootschap. Premisse voor een succesvolle Europese economische samenwerking was een Frans-Duitse verzoening. Gesteund door de Verenigde Staten, die deze samenwerking als de sleutel voor een vreedzame toekomst voor Europa zagen, voerde Adenauer vanaf 1949 een politiek gericht op verzoening en samenwerking. 'Europa' was het toverwoord voor de Duitse buitenlandse politiek. Het beleid van Adenauer om Duitse belangen altijd in Europese termen te definiëren werd door zijn opvolgers vastgezet. Maar pas aan het eind van de jaren vijftig werd Adenauers keuze algemeen aanvaard en bekende ook de oppositie (SPD) zich tot zijn uitgangspunten.

Het lidmaatschap van de NAVO wist Adenauer, geholpen door het uitbreken van de Koude Oorlog, relatief snel te bereiken. Frankrijk probeerde de Duitse herbewapening zo lang mogelijk uit te stellen, maar na het mislukken van een gezamenlijke Europese defensie in 1954 stond niets een West-Duits lidmaatschap van de NAVO meer in de weg. De Bondsrepubliek moest enkele beperkingen aanvaarden die het internationalistische karakter in de buitenlandse politiek alleen maar benadrukten.

De marges voor een eigen beleid waren in de DDR zeer beperkt door de dictatuur van de communistische partij (SED) en de horigheid aan de Sovjet-Unie. Het SED-regime probeerde de breuk met het verleden zo radicaal mogelijk te maken. Niet alleen door een hervorming van het economische systeem, maar ook door de nadruk op het internationalistische karakter van de communistische beweging te leggen. Zowel de ideologie zelf als de economische en militaire samenwerking met de Sovjet-Unie moesten het nieuwe internationalisme bewijzen. In de buitenlandse politiek had de DDR natuurlijk nauwelijks eigen speelruimte, maar ook hier was sprake van een breuk met het verleden. De Oost-Duitse buitenlandse politiek was er een van volstrekte 'Ostbindung'.

Personalia Willem Melching

Dr. Willem Melching (1954) is universitair docent van de vakgroep Nieuwste Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en nauw betrokken bij de organisatie van de opleiding Duitslandkunde. In 1988 promoveerde hij op Republikaner ohne Republik. Het beeld van samenleving en politiek in de Weltbühne, 1918-1933. Met Frits Boterman schreef hij De Duitse Phoenix. De geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw (Amsterdam 1996).

 Download het complete artikel (pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 10 (1999) No 4 - themanummer Kerk en religie in Duitsland

Trefwoorden: Die Wende, Duitsland, Communisme.