De WIC en zending

'Den name Christi verbreit ende der Compagnies dienst gevordert naer behooren'

Slootweg, G.

Sinds de jaren 1590 waren kooplieden en kapers uit de Republiek actief in Guinea', de westkust van Afrika, in de Caribische wateren en langs de noordoostkust van Zuid-Amerika. Ze vormden kleine compagnieën om uit Guinea specerijen, goud en ivoor te halen en uit West-Indië vooral suikerriet, verfhout en zout. De Caribische eilanden leverden ook zout en wat verfhout, maar dienden vooral als steunpunten voor de Kaapvaarders.

Het is de uit Antwerpen afkomstige koopman Willem Usselincx 1567-1647) die samen met de - eveneens na de val van Antwerpen in 1585 naar de Republiek getrokken - Balthasar de Moucheron (1552-ca.1630), blijk geeft van een doordachte visie. Hij oppert het plan één grote compagnie te stichten die zich niet slechts moet bezighouden met de handel en het bestrijden van de Spaans-Portugese vijand, maar ook geschikte stukken land in de genoemde gebieden in bezit moest nemen. Daar kunnen dan kolonisten uit de Republiek, Denemarken en het Duitse Rijk naar toe worden gebracht, zodat er meer rendement uit deze rijke gebieden kan gehaald worden.

Hij legt zijn plannen voor aan diverse regenten en kooplieden. Met name de Staten van Zeeland voelen er veel voor een poging te wagen, maar ook diverse Hollandse ondernemers reageren niet afwijzend. Zij nodigen Usselincx uit zijn ideeën op papier te zetten en ze aan de Staten van Holland en de Staten-Generaal voor te leggen. Hier ligt de zaak anders. De raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt streeft naar een acceptabele, eervolle vrede met Spanje, waardoor van de plannen van Ussellincx c.s. niets terecht kan komen. Dit is tot irritatie van de Staten van Zeeland, die grote bezwaren zien in een voortijdige vrede en zich dus ook - tevergeefs - verzetten tegen het Twaalfjarig Bestand (1609-1621). De Hollandse regenten vinden de invloed van de gereformeerde predikanten op hun Zeeuwse collega's veel te groot: het zijn 'Religieuse Heeren'. Daarentegen hebben de Zeeuwen grote moeite met de dominante positie van de Hollanders. Usselincx geeft niet op, temeer omdat prins Maurits laat blijken wel wat voor zijn plannen te voelen.

Tijdens het Bestand verandert de situatie geheel. Van Oldenbarnevelt wordt gearresteerd en berecht, in veel Hollandse steden verzet Maurits de wet, waardoor de Staten van Holland een andere samenstelling krijgen. Nog aan het eind van het proces tegen Van Oldenbamevelt dient Usselincx bij de Staten-Generaal een geactualiseerd plan in om zijn ideeën over de exploitatie van Guinee en West-Indië gerealiseerd te krijgen. Hoofdmoot van het plan is een conceptoctrooi. Usselincx maakt hierin duidelijk dat het de op te richten 'Geoctroyeerde West-Indische Compagnie' allereerst moet gaan om de eer van God en de verbreiding van het Evangelie. Middelen daartoe zijn handel en vooral kolonisatie, Handel, want God had elke streek zijn eigen producten gegeven, die juist in andere streken niet gevonden werden, zodat volken elkaar zouden leren kennen, in vrede leven, maar vooral opdat gereformeerde volken anderen met het Evangelie in aanraking zouden brengen. Deze opvatting is dan overigens wijdverbreid: Jan Huygen van Linschoten heeft er in zijn geschriften al eerder op gewezen en ook Hugo de Groot heeft er een van zijn geleerde geschriften aan gewijd. Hij vind de zaak zo belangrijk, dat hij het omwerkt tot een aantal boekjes in vraag- en antwoordvorm, zodat ook mindergeletterden er kennis van kunnen nemen. De Groot pleit voor een meer algemeen christendom,terwijl mannen als Willem Teellinck, later zijn zoon Maximiliaan, en ook Godefridus Udemans, aandringen op het vervullen van de zendingsopdracht. Dat is in de eerste plaats de taak van de Kerk als instituut, maar ook van de individuele leden. Zij moeten vooral ook door hun vrome, godvrezende leven 'onchristenen' winnen voor de dienst van de Heere.

Personalia G. Slootweg

G. Slootweg is docent geschiedenis aan de CSG Prins Maurits te Middelharnis.


Bestel het complete onderwijsnummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 2 - onderwijsnummer De Republiek

Trefwoorden: 17e eeuw, Zending, WIC.