Jomlaiela! Bid God met Marnix

Noemt Marnix in het Wilhelmus zijn naam?

Over het Wilhelmus zijn sinds ruwweg 1830 ongeveer 120 wetenschappelijke studies verschenen, in omvang wisselend tussen bladvullingen (minder dan een pagina), tot zeer omvangrijke werken. Een van de weinige onomstreden zaken in deze studies, is dat het gedicht geschreven moet zijn tussen januari 1569 (toen Oranjes leger na de mislukking van zijn veldtocht van 1568 bij Straatsburg zijn leger moest ontbinden), en april 1572 (de inname van Den Briel). Die enorme hoeveelheid literatuur heeft echter niet geleid tot eenduidige conclusies over de problematiek die het lied ons stelt en al helemaal niet tot uitsluitsel over het auteurschap.

Is Marnix de auteur, of toch iemand anders? Dat is het meest befaamde onderwerp in de discussie; en die faam hangt weer samen met het feit dat die vraag algemene bekendheid geniet onder het grote publiek. Dit artikel bespreekt of Marnix (1540-1598) in het Wilhelmus op cryptische manieren zijn naam noemt. Zodoende verdedigt het – met nieuw bewijsmateriaal – de stelling dat Marnix inderdaad de auteur was.

Onderwerp en stand van zaken

De auteursvraag is ook van belang voor ons begrip van de tekst. Als je weet wie de schrijver van het Wilhelmus was en wat zijn opvattingen waren, wordt het misschien begrijpelijk waarom we anno 2010 nog steeds onze trouw aan de Spaanse koning betuigen. Er zijn dan ook duizenden bladzijden aan die auteurskwestie besteed. Daarin zijn de meest ongeloofwaardige voorstellen gedaan, variërend van Oranjes veldprediker in 1568, Adrianus Saravia (ca.1532-1613), van wie geen regel poëzie bekend is, tot 'een eenvoudig, gesneuveld en onbekend gebleven soldaat met wat algemene rijmkennis'. Dit soort onzin is in het filologische debat opgeruimd. Het Wilhelmus is onmiskenbaar het werk van een geschoold en begaafd auteur en die zijn alle eeuwen door schaars.

Bovendien is het nodig dat er circumstantial evidence voor de gemaakte aanspraken is, bijvoorbeeld in relatie tot Willem van Oranje. Aldus komen maar twee namen serieus in aanmerking: die van de calvinist Marnix van Sint-Aldegonde (1540-1598), en die van Dirk Volkertszn. Coornhert (1522-1590), een humanistische auteur uit de school van Erasmus. Beiden verbleven als uitwijkeling voor de hertog van Alva omstreeks 1570/1572 in de omgeving van Oranje. Zij voldoen dus ook aan de eis dat er overige circumstantial evidence moet zijn om hun auteurschap serieus te overwegen. Dit artikel is dus geconcentreerd rond de aanspraken van Marnix.

Nu stelde de Vlissingse predikant en Marnix-kenner Van Toorenenbergen in 1909 voor om vers 112 van het gedicht 'Tsal hier haest zijn ghedaen' te begrijpen als een toespeling op Marnix' zinspreuk 'Repos Ailleurs'. Als die gelijkstelling correct zou zijn, zou het auteursprobleem van het Wilhelmus daarmee opgelost zijn, want dan staat Marnix’ naam er, zij het verhuld, gewoon in. Die identificatie heeft nooit op veel bijval kunnen rekenen, ook niet na een poging daartoe van steller dezes in 1979. In het onderstaande wordt de argumentatie die voor Marnix pleit opnieuw gewogen. Dat gebeurt vooral door een andere plaats aan te wijzen die op vergelijkbare wijze van dienst zou kunnen zijn om het auteursprobleem op te lossen.

Jomlaiela/iour & nuict/nacht ende dach

Tot de vriendenkring van Marnix behoorde de cartograaf Abraham Ortelius (1527-1598). Diens album amicorum (vriendenboek) is uitgegeven door de literair-historicus Jean Puraye in 1967. In een bijdrage van Marnix van 7 maart 1579 komt een Griekse zinspreuk voor, die Puraye vertaalt met Près de Dieu la nuit est un jour. Die zinspreuk is door de Franstalige Puraye vanuit het Grieks overgezet in het Frans. In het Nederlands moet zijn vertaling dus luiden: 'Dicht bij God is de nacht een dag'. De classicus Niek van der Blom identificeerde vervolgens het Hebreeuwse Jomlaiela (dag-nacht), dat dient als auteursaanduiding van Marnix als omzetting van Griekse woorden voor 'dag' ((hè)mar), en 'nacht' (nyx).

Personalia Rien Rooker

Drs. C. Rooker (Rien) is oud-docent Nederlandse taal- en letterkunde aan het Scheldemond College in Vlissingen. Hij bereidt een dissertatie voor over Marnix van Sint-Aldegonde. Hij is woonachtig in Middelburg. Wilt u contact met hem opnemen, dan kan dat via dit e-mailadres: crooker@zeelandnet.nl.


Bestel het complete nummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 3 - themanummer Regio en religie

Trefwoorden: Marnix van St. Aldegonde, 16e eeuw, Wilhelmus.