Een verlichte dominee in de Republiek

Een blik op Verlichting, politiek en religie in de Republiek

Schimmel, L.

Hij was tegen Spinoza. Toen hij voor de Provinciale Staten van Overijssel verscheen, zei hij dat hij nooit spinozisme, maar slechts orthodoxie had geleerd. Toch werd Frederik van Leenhof, predikant te Zwolle, in 1712 uit de gereformeerde kerk gezet. Hij had een gedachtegoed verkondigd dat misschien niet spinozistisch, maar in ieder geval onaanvaardbaar radicaal was. De geschiedenis rondom Van Leenhof laat zien dat de Verlichting in Nederland zich niet beperkte tot filosofische werken van geleerden die buiten of op de rand van de religieuze gemeenschap stonden.

Het lag veel subtieler: ook een gereformeerde dominee kon vertegenwoordiger zijn van een verlichte manier van denken - en zelfs van mening zijn dat hij de kern van het christelijk geloof vertolkte.

Waaraan denken we bij Verlichting in de Republiek? Waarschijnlijk in eerste instantie aan dei nvloed van Franse, Engelse of Duitse verlichters. Of aan netwerrken en uitgeverijen in de Republiek waar verlichte werken van buitenlandse denkers besproken en verspreid werden. Nederlandse namen spelen een minder grote rol. Bij Nederlandse verlichters noemen we de rechtsgeleerde Hugo de Groot, de onderwijsman Franciscus van den Enden, de astronoom Eise Eisinga en vooral de uit Frankrijk gevluchte Pierre Bayle en de joodse filosoof Benedictus de Spinoza.

Met die laatste naam is een intrigerend stuk geschiedenis aangesneden, dat laat zien dat er zeker een specifiek Nederlandse vorm van Verlichting was. Spinoza en de Verlichting zijn van belang omdat historici er vele boeken en artikelen aan hebben gewijd. Maar ook in de tijd van Spinoza zelf was hij voortdurend onderwerp van gesprek. Rond 1700 gonsde de Republiek van de discussies rondom deze radicale verlichte denker van Nederlandse bodem. Spinoza (1632-1677), die ge- boren werd als Baruch in een Portugees-joodse immigrantenfamilie, schreef een aantal werken waarin hij op filosofische wijze de grond onder het traditionele joodse en christelijke geloof vandaan haalde. Zijn anoniem uitgegeven werk Tractatus Theologicon-Politicus (1670) was een kritiek op de uitleg van de Bijbel en de dogmatiek en vormde een pleidooi voor godsdienstvrijheid, tolerantie en het gebruik van de rede. De Ethica, postuum uitgegeven in 1677, verkondigde een leer waarin God samenvalt met de natuur en dus onpersoonlijk is, en het bovennatuurlijke en Gods voorzienigheid worden ontkend.

Het debat tussen verlichte en traditionele denkers in de Republiek werd lange tijd beheerst door de naam van Spinoza. Tientallen jaren voordat de Verlichting in Europa op haar hoogtepunt was, was de Republiek het toneel van verhitte discussies tussen traditioneel en radicaal denken. Wie radicaal gedachtegoed vertolkte, kreeg onmiddellijk het etiket 'spinozist' opgeplakt. Interessant is dat iemand helemaal niet Spinoza's denkbeelden hoefde te onderschrijven om van spinozisme te worden beschuldigd. Zo iemand hoefde ook geen radicale filosoof te zijn. Spinozisme ontdekte men ook onder gereformeerde dominees.

In dit artikel wordt als voorbeeld hiervan de geschiedenis rondom de Zwolse predikant Frederik van Leenhof voor het voetlicht gebracht. De slepende controverse die rondom hem ontstond, zegt veel over het godsdienstige denken, de kernvragen waar het in het gesprek tussen Verlichting en orthodoxie om ging en de kerkelijke en politieke situatie rond 1700. Aan de hand van de inhoud van Van Leenhofs boek en de nasleep daarvan, wordt een antwoord geformuleerd op de vraag hoe de Verlichting hierin gestalte kreeg.

Personalia Liesbeth Schimmel

Drs. L. Schimmel studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht en de Universiteit van Amsterdam. Ze is als managementassistente werkzaam bij Driestar Educatief en werkt mee aan een methode geschiedenis voor het basisonderwijs.


Bestel het complete onderwijsnummer, met dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 2 - onderwijsnummer De Republiek

Trefwoorden: 17e eeuw, Republiek, Verlichting.