De zonden van de tong

Liegen en vloeken in "Des coninx summe" (1408)

Veldhuizen, M.

'Dood en leven zijn in het geweld der tong', zo staat in Spreuken 18:21. De tong, een schijnbaar onbeduidend lichaamsdeel, heeft macht over dood en leven. Woorden zijn daden, volgens Spreuken. Sterker nog: woorden zijn daden met een groot destructief potentieel.

De tong kan immers tot de dood leiden. Dit cruciale en met name zondige karakter van de tong vindt grote weerklank in de late middeleeuwen bij de behandeling van de zeven hoofdzonden in een zondenspiegel Des coninx summe uit 1408. Daarin wordt uitgebreid geschreven over de 'zonden van de tong'. Deze vormden zelfs een aparte categorie binnen het hoofdzondenstelsel en besloegen maar liefst een kwart van de totale bespreking van de hoofdzonden. Wat zijn de zonden van de tong volgens dit laatmiddeleeuws traktaat en wat maakt spreken zo zondig? Aan de hand van de zonden van de tong in Des coninx summe wordt naar antwoorden gezocht.

De tong als deksel

Als een onafgesloten vat, zo is de mens die zijn tong niet kan beheersen volgens Des coninx summe. In een onafgesloten vat kruipen vliegen en deze zouden de inhoud van het verontreinigen. Des coninx summe stelt dat de zondige spreker 'de schat van het hart' verliest en deze vult met 'ijdelheden'. De tong is hierin dus verbeeld als deksel op het 'vat' van het innerlijk. Zonder deksel is de inhoud niet beschermd tegen vervuilende factoren van buitenaf. Paradoxaal genoeg wordt het spreken voorgesteld als een beweging van buiten naar binnen, in plaats van andersom – als een vacuüm wordt de ziel gevuld door externe invloeden.

Dit beeld van het onafgesloten vat is exemplarisch in Des coninx summe over spreekzonden. In deze tekst wordt veel moeite gedaan om de gelovige duidelijk te maken dat er veel religieuze kracht ligt in het spreken. De sprekende tong speelt hierin, net als in bovengenoemd citaat uit Spreuken, namelijk een cruciale rol bij het behouden én verliezen van het eeuwige leven. Maar waarom worden bepaalde spreekhandelingen zo zwaar aangezet? Hoe kan de tong het innerlijk bevuilen? Om inzicht te geven in de kracht van de tong in de late middeleeuwen en in de zonden van de tong als afzonderlijke categorie, volgt hieronder een bespreking van de zonden van de tong in Des coninx summe (1408).

Met deze invalshoek van de zonden van de tong kom ik op het terrein van de hoofdzonden. Allereerst is de volgende vraag daarom relevant: wat zijn hoofdzonden in laatmiddeleeuwse context van Des coninx summe? Daarna ga ik verder in op het genre van de tekst en op de tekst zelf, om vervolgens de zonden van de tong in Des coninx summe te bespreken. Daarbij wordt met name ingegaan op de tongzonden blasfemeren en liegen.

Personalia Martine Veldhuizen

Drs. Martine Veldhuizen (1980) studeerde Nederlands aan de Universiteit Utrecht en is momenteel promovenda aan diezelfde universiteit.

Themanummer bestellen

Bestel het complete nummer over Linguistic Turn, met de volledige versie van dit artikel, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 21 (2010) No 1 - themanummer Linguistic Turn

Trefwoorden: Linguistic Turn, Linguïstiek, Middeleeuwen.