Historici en het probleem van de taal

Linguistic Turn: introductie

Tamminga, J.W.

Het begrip 'Linguistic Turn' is moeilijk te definiëren. Het wordt vaak verbonden met de naam Ludwig Wittgenstein (1889-1951), de beroemde Oostenrijkse taalfilosoof. En terecht, want er is waarschijnlijk niemand die zo'n ommekeer in het denken over taal heeft bewerkstelligd als Wittgenstein. De term Linguistic Turn raakte in gebruik nadat de Amerikaanse analytisch filosoof Richard Rorty (1931-2007) zijn bundel The Linguistic Turn (1967) uitbracht.

Inleiding

Rorty's boek is een bloemlezing met bijdragen van verscheidene filosofen uit de analytische traditie, onder wie Rudolf Carnap, Gilbert Ryle en Willard Quine. Rorty definieert linguïstische filosofie als volgt: 'Het standpunt dat filosofische problemen problemen zijn die kunnen worden opgelost (of opgeheven) door of de taal te veranderen of door beter begrip van de taal die we gewoonlijk gebruiken.' Het wordt ook wel betiteld als 'de tendens om te kijken naar, in plaats van door een telescoop en prisma's en lenzen te zien, tegenover het raam te staan en de spiegel te zien.'

In de geschiedwetenschap is de belangstelling voor het probleem van 'historisch taalgebruik' vaak gering. Het vertrouwen in de taal door historici is meestal groot. Een blik op de prisma's en lenzen van de taal laat echter zien dat ook in de historische verhalen de gehanteerde taal zelden neutraal of objectief is, en dat per definitie ook niet kan zijn.

De Amerikaanse wetenschaps- en kunstfilosoof Arthur Danto (1924) heeft zich uitgebreid beziggehouden met de logica van historisch taalgebruik. Aan de hand van zijn ideeën probeer ik na te gaan hoe de taal niet alleen een doorgeefluik vormt naar een vastliggend verleden, maar ook dat verleden zelf maakt. En daarbij hoe wij door de manier waarop wij het verleden weergegeven kiezen voor een leven als slaaf van het verleden dan wel vrije burger van de geschiedenis. Danto stelt ons indringend de vraag: wat moeten historici met het probleem van de taal?

Voorgoed opgeloste problemen?

Al was Wittgenstein de stralende zon in het taalfilosofische universum, voorafgaand aan zijn entree was er al van alles gaande in de filosofie. De Franse taalgeleerde Ferdinand de Saussure (1857-1913) had onderscheid gemaakt tussen parole, het unieke taalgebruik van het individu, en langue, het systeem van tekens en regels dat ieder individu in zich draagt, maar dat als geheel bestaat in de totaliteit van alle deelnemers aan een taalgemeenschap. Daarnaast had volgens hem ieder taalteken een dubbel karakter en maakte hij onderscheid tussen de betekenaar en de betekende. De relatie tussen de woorden en hun betekenis berustte volgens De Saussure op gewoonte en traditie.

De eerste aanzet om tot een allesomvattende taalfilosofie te komen kwam van Gottlob Frege (1848-1925). Hij hield zich vooral bezig met de rechtvaardiging van wiskundige waarheden en wilde deze funderen op de logica. Hierbij stuitte hij op het probleem van de onnauwkeurigheid van taal. Zijn uiteindelijke doel was het creëren van een heldere en ondubbelzinnige tekentaal, een geformaliseerde taal van zuiver denken, afgeleid van de taal van wiskunde.


Wittgenstein bouwde hierop voort, maar wilde veel verder kijken dan alleen de wiskundige problemen van Frege. Hemelbestormer als hij in wezen was, wilde Wittgenstein het probleem van de relatie tussen taal en werkelijkheid eens en voorgoed de wereld uit helpen. In de inleiding van zijn beroemde eerste boek, Tractatus Logico Philosophicus, kondigde hij opgewekt aan dat dit was gelukt. ‘Daarentegen schijnt me de waarheid van de hier medegedeelde waarheden onaantastbaar en definitief. Ik ben dus van mening de problemen in wezen voorgoed te hebben opgelost.

Personalia Jan Willem-Tamminga

Drs. Jan-Willem Tamminga studeerde geschiedenis en filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij werkt als freelance journalist voor onder meer het Friesch Dagblad. Hij houdt een eigen weblog bij.

Themanummer bestellen

Bestel het complete nummer over Linguistic Turn, met de volledige versie van dit artikel erin, voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Lees een boekrecensie over "Linguistic turn" op onze site.

 Practicing History: een boek over geschiedschrijving na de "Turn"

Jaargang 21 (2010) No 1 - themanummer Linguistic Turn

Trefwoorden: Geschiedfilosofie, Linguistic Turn, Linguïstiek.