Van stamverwantschap naar vijandschap

Recensie

Vlastuin, E. van

n.a.v. Erica Meijers, Blanke broeders - zwarte vreemden. De Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de apartheid in Zuid-Afrika 1948-1972 (Hilversum: Verloren, 2008) 536 blz., €39,-

Toen Zuid-Afrika in 1948 de apartheid invoerde, was er nog een hechte band met Nederland. Zeker in de kerken ervoer men 'stamverwantschap' met de Boere, die het tijdens de Boerenoorlog (1899-1902) toch maar hadden opgenomen tegen de Engelse Rooinekke. Van de boeken van L. Penning werden tot in de jaren tachtig duizenden exemplaren gedrukt. Maar toen in 1990 de apartheid werd afgeschaft, was het peil gedaald tot openlijke vijandschap. Deze ontwikkeling levert voldoende vragen op voor een lijvig proefschrift.

Erica Meijers — werkzaam bij Groen-Links en gereformeerd predikant in de PKN — pakte het onderwerp op en beschreef de relatie van de twee grote Nederlandse kerken en hun Zuid-Afrikaanse zustergroeperingen.Vanwege de Tweede Wereldoorlog was er trouwens wel reden dat het beeld wat zou kantelen. Door omstandigheden was Nederland van anti-Engels omgeslagen naar pro-Engels. Daarom riepen de Duitse sympathieën van sommige Afrikaners wel vragen op. Het was bijvoorbeeld ds. J.J. Buskes die in 1955 verkeerde gevoelens kreeg bij de bordjes "Slegs vir blankes - Whites only". Dit herinnerde hem aan de bordjes "Voor Joden verboden". Maar omgekeerd waren het ook weer oud-verzetsmensen (als ds. K.H.E. Gravemeyer, ARP'er Maarten W. Schakel en dr. Henk van Riessen) die het voor de apartheid opnamen.

Scherp analyseert Meijers dat Zuid-Afrika vanuit Europa na de oorlog nog werd gezien als een blank land met een zwarte rand. Ook kerkelijke vertegenwoordigers hadden tot diep in de jaren zeventig eigenlijk uitsluitend contact met blanken. De kerken namen aanvankelijk ook geen standpunt in ten aan zien van de 'rassenkwestie'. Men wilde zich niet bemoeien met interne politieke kwesties. Bovendien werd apartheid niet per se gezien als discriminatie, maar als "geskeie ontwikkeling" die "geregtigheid vir almal" zou brengen. Dit had natuurlijk iets progressiefs. Maar het bleek vanzelf niet een louter politieke zaak te zijn. De kerk was actief betrokken. Illustratief is bijvoorbeeld dat het grondidee van de apartheid was ontstaan in de Nederduitse Gereformeerde Kerk (NG Kerk), die in 1857 besloot dat "vanweë die swakheid van sommiges" toegelaten moet worden dat zwart en blank aparte diensten hebben. Maar van lieverlee was de nood tot een deugd geworden. Toen de apartheid eenmaal beleid was, kwam er een wet die de kerken verbood aan vermenging te doen. De kerk accepteerde deze bemoeizucht, hetgeen aangeeft hoezeer kerk, staat en volk in Zuid-Afrika met elkaar verweven waren.

De staat beschermde de kerk en dat had zijn prijs. De hervormde ds. Gravemeyer hield van die band tussen kerk en volk. Als kerkelijk vertegenwoordiger bij de Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika (NHKA) was hij sterk gecharmeerd van wat hij daar aantrof. De liefhebber van Kohlbrugge en Hoedenmaker zag wel wat in de patriarchale benadering van de apartheidspolitiek. Het was vooral ds. Buskes die de eerste vragen stelde. Uit zijn woorden blijkt dat hij het basale motief van de Afrika- ners haarfijn aanvoeldec een strijd om overleving. In de Nederlandse kerken speelde zich destijds meer af. De jaren vijftig en zestig waren het begin van wat wij noemen de 'globalisering'. Door oecumenische contacten met kerken over de hele wereld en de dekolonisatie kwamen thema's als armoede en internationale gerechtigheid steeds meer op de kerkelijke agenda. De strijd van Martin Luther King in Amerika riep veel sympathie op. Maar in Zuid-Afrika gebeurde minstens zoveel. Terecht noemt de schrijver het bloedbad in Sharpeville in 1960 het keerpunt in de internationale perceptie van apartheid. Bij een demonstratie tegen de raswetten vonden 69 zwarten de dood. In diezelfde periode treffen in Zuid-Afrika vertegenwoordigers van diverse kerken elkaar in Cottesloe om te spreken over de rassenverhoudingen. De kritische conclusies zorgden onder de blanke Afrikaner-kerken echter voor grote polarisatie. Dissidenten als ds. C. F. Beyers Naudé (NG Kerk) en prof. Albert Geyser (Hervormd) kwamen onder druk te staan.

Firts interview with Nelson Mandela

De complete recensie leest u in Transparant 20.1

 Lees recensie Meijers uit de International Review of Mission

 Webdossier IISG "Nederland tegen apartheid"

Jaargang 20 (2009) No 1 - themanummer rechtvaardige oorlog

Trefwoorden: Recensie (artikel), Zuid-Afrika, Apartheid.