De rechtvaardige oorlog in historisch perspectief

De ontwikkeling van concept en praktijk

Hoffenaar, J.

De term 'rechtvaardige oorlog' roept dikwijls gemengde reacties op. 'Rechtvaardig' en 'oorlog' zijn woorden die wij in onze tijd niet meer gemakkelijk met elkaar in verband brengen. Wapengeweld brengt toch alleen maar ellende met zich mee? Degenen die iets meer notie van het concept hebben, reageren vooral cynisch: het zijn allemaal mooie woorden, waarmee de partijen hun werkelijke motieven en doeleinden verhullen en vergelijken. Een enkeling herinnert ons aan een uitspraak van Karl von Clausewitz: "De agressor is altijd vredelievend; hij wil ons land het liefst zonder tegenstand innemen."

Hoewel ik het cynisme begrijp, deel ik het niet. Gewapende conflicten zijn inherent aan het menselijk samenleven gebleken. Of wij nu willen of niet, we moeten er iets van vinden. Michael Walzer, de dean van de hedendaagse theoretici van de rechtvaardige oorlog, spreekt in dit verband over "the moral reality of war". Daarom moeten we ons blijvend bezinnen over de morele kant van het wapengeweld. Ook al kan dat tot grote teleurstellingen leiden. De cynicus plaatst zichzelf comfortabel aan de zijlijn. Hoe vaak hij ook zijn opvatting bevestigd zal zien, hij ontloopt zijn verantwoordelijkheid.

Verschillende reacties op rechtvaardige oorlog

In de loop der tijd zijn er zeer verschillende visies op het verschijnsel oorlog geweest. Dit hing samen met hoe men aankeek tegen de intrinsieke, natuurlijke staat van de wereldge- meenschap. Is zij 'van nature' vreedzaam of oorlogzuchtig? Is zij een afspiegeling van een hogere wereld of niet? De traditie van de rechtvaardige oorlog had en heeft enkele geduchte concurrenten. Meestal worden in dit verband het pacifisme en het realisme genoemd.

Christen-pacifisten

Christen-pacifisten – er bestaan meer pacifistische stromingen – keuren a priori iedere vorm van geweldgebruik af en treden daarmee in de voet- sporen van Jezus van Nazareth, die onder meer heeft gezegd; "Breng uw zwaard weder op zijn plaats, want allen, die naar het zwaard grijpen, zullen door het zwaard omkomen" en "Maar Ik zeg u, de boze niet te weerstaan, doch wie u een slag geeft op de rechterwang, keer hem ook de andere toe" en "Hebt uw vijanden lief en bidt voor wie u vervolgen". Maar, zo wordt hun tegengeworpen, kan de Bergrede de leidraad vormen voor het staatsbestuur?

Realisten staan zeer sceptisch tegenover morele concepten. Zij beschouwen de internationale arena, door het ontbreken van een overkoepelend soeverein gezag, als een anarchie, waarin macht voor recht gaat en alles draait om de verdediging van de nationale belangen, zonodig met gewelddadige middelen. Tot deze traditie worden gerekend bekende namen als Thucydides, Nicolo Machiavelli, Thomas Hobbes, Hans Morgenthau, George Kennan, Henry Kissinger en Kenneth Waltz. Typerend voor dit 'realistische' denken zijn de volgende woorden van George Kennan in 1948: "Wij [de Verenigde Staten] hebben ongeveer 50 procent van de rijkdommen in de wereld, maar slechts 6.3 procent van haar bevolking [...] Onze werkelijke taak in het komende tijdperk is om een netwerk van betrekkingen op te bouwen dat ons in staat stelt deze positie van ongelijkheid te handhaven [...] We moeten ophouden te spreken over vage en [...] imaginaire doelstellingen als mensenrechten, het verhogen van de levensstandaard en democratisering [...] Hoe minder we [...] worden gehinderd door idealistische slogans, des te beter het is."

Een stroming die in het debat over oorlog en vrede tegenwoordig bijna verdwenen lijkt, is die van de oorlogsverheerlijking. Deze lange traditie had vooral aan het eind van de negentiende eeuw en aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog veel aanhang, maar zeker ook daarna.

Het complete artikel kun je onderaan deze pagina lezen.

Lees ook een interessant artikel over hoe Erasmus over oorlog en vrede dacht.

 Nederlands pacifisme voor WO II

 Nederlands pacifisme na WO II

 Over de christen-pacifisctische beweging Kerk en Vrede (1924)

Jaargang 20 (2009) No 1 - themanummer rechtvaardige oorlog

Trefwoorden: Oorlogen, 11 september 2001, .