Calvijn en de natuurwetenschappen

Pater, K. de

Van de zeven werktitels voor de bijdragen aan dit themanummer van Transparant was er één in vraagvorm gesteld: "Hoe keek Calvijn aan tegen de relatie religie en wetenschap?" De nadere invulling die eraan gegeven werd, bestond uit twee vragen: "Stond hij open voor nieuwe ontdekkingen? Draaide bij hem de zon om de aarde, of de aarde om de zon..?"

Voelde de redactie zich misschien wat onwennig tegenover problemen uit de wetenschapsge- schiedenis, want ik lees alleen over 'ontdekkingen' en niet over 'hypothesen' of theorieën'. Verder zie ik dat het woord 'wetenschap' uit de werktitel in de toelichting is opgerekt tot 'natuurwetenschap'. Ik neem dus maar de vrijheid deze insnoering over te nemen, hoewel ons begrip 'natuurwetenschap' in de tijd van Calvijn nog niet bestond.

De zon beweegt om de aarde

Ik zal de lezer alvast het antwoord op de tweede vraag geven: de zon beweegt voor Calvijn om de aarde. Maar wat betekent dat precies? Als ik me niet vergis, had Da Costa moeite met de afschaffing van de slavernij. Was hij daarom een reactionair of zelfs een schurk? En was Calvijn een wereldvreemde conservatieveling, omdat hij een rustende aarde aannam? Wie zulke oordelen uitspreekt, doet geen recht aan de complexiteit van de context waarin de betreffende historische actoren leefden. We zullen ons dan ook, zij het summier, moeten verdiepen in d tijd waarin de reformator Johannes Calvijn (1509-1564) leefde.

Wie deze periode - laat ik zeggen 1475 tot 1575 - met slechts twee namen wil typeren voor veranderingen op natuurwetenschappelijk gebied, komt al gauw bij Christophorus Columbus (1451-1506) en Nicolaus Copernicus (1473-1543) uit. Om met de eerste te beginnen, de naam van Columbus is onlosmakelijk verbonden met de 'ontdekking van Amerika' in 1492, hoewel de 'ontdekker zelf meende in Indië (Azië) te zijn aanbeland.

Claudius Ptolemeüs' wereldkaart

Pas vijftien jaar later, kort voordat Calvijn geboren werd, prijkte de naam 'America' voor het eerst op een wereldkaart, waaraan in de zestiende eeuw nog heel wat geschaafd zou worden. Je moest om zo te zeggen in Calvijns tijd elk decennium een nieuwe atlas kopen. De eerbiedwaardige tekst van de Geographia van Claudius Ptolemeüs (2e eeuw na Chr.), waarin in 1477 voor het eerst zevenentwintig oude kaarten waren toegevoegd, werd in de uitgave van 1513 met twintig eigentijdse kaarten uitgebreid, die in feite de eerste moderne atlas vormden.

Ook dichter bij huis werden in Calvijns tijd ontdekkingen gedaan. Niet alleen in verre continenten werden nieuwe plantenen dieren gevonden, maar ook in het thuisfront Europa. Daarnaast werden bekende soorten veel nauwkeuriger waargenomen en beschreven dan in het verleden. In de decennia dat Calvijn ook zelf de pen hanteerde, verscheen een groot aantal werken op het gebied van de botanie, de zoölogie, de mineralogie en de anatomie. Heel wat uitgaven in dit tijdvak hebben gemeen dat ontzag voor de antieke wetenschap èn kritiek erop hand in hand gaan. Illustratief hiervoor is de hierboven genoemde atlas van 1513, waarin zowel nieuwe als oude kaarten waren opgenomen.

De ontdekkingsreizen hadden nog andere gevolgen. Reeds voor de expedities van Columbus waren de kusten van Afrika verkend en in kaart gebracht door Portu- gese zeelui. Rond het midden van de vijf- tiende eeuw passeer- den ze langs de west- kust de evenaar. Nu was op gezag van de antieke geografen al- tijd aangenomen dat de tropen onbewoon- baar waren vanwege de extreme hitte die er zou heersen. De kerkvader Augustinus had hier in zijn tijd de conclusie uit getrokken dat het gehele zuidelijke halfrond onbewoond was. Antipoden zouden immers vanuit het noorden onbereikbaar zijn, zodat het zendingsbevel van Christus voor hen niet uitvoerbaar was. Het was dan ook buitengewoon schokkend voor de geleerden in Europa, gericht als ze waren op uit de Oudheid overgeleverde kennis, dat ongeltterde zeelui een eeuwenoud wetenschappelijk dogma om zeep geholpen hadden.

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Kees de Pater

Dr. Kees de Pater is wetenschapshistoricus. Hij was verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en de Universiteit Utrecht.


U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: Calvijn, Calvinisme, Wetenschapsgeschiedenis.