Calvijn en de economie

Polder, J.

'Calvijn natuurlijk', antwoordde een medewerker van De Nederlandsche Bank op de vraag van een journalist waarom Nederlanders zo zuinig zijn. 'Onze calvinistische, protestantse wortels propageren zuinigheid en soberheid. Spaarzaamheid geldt van oudsher in Nederland als een van de burgerlijke deugden. Samen met godsvrucht, eenvoud en soberheid.'

Dit interview vond plaats in het kader van een serie artikelen in het NRC Handelsblad waarin journalisten op zoek gingen naar de Nederlandse identiteit. Daar hoort zuinigheid zeker bij, en kennelijk komt dat dus door Calvijn. Die gedachte heeft in elk geval zo sterk wortel geschoten, dat het woord calvinisme in het dagelijks spraakgebruik de aanduiding is geworden voor typisch Nederlandse eigenschappen als ingetogen gedrag, terughou- dend met emoties en niet te koop lopen met successen. Kortom: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.

Een goudmijn voor de economie

Hoewel Calvijn en de economie in het dagelijks spraakgebruik dus soepel met elkaar in verband worden gebracht, ligt deze verbintenis voor mensen die met Calvijn zijn opgegroeid veel minder voor de hand. Zij kennen Calvijn in de eerste plaats als de grote kerkhervormer, die met zijn denk- en werkkracht tot grote zegen is geweest voor de kerk van Christus. Wie Calvijn leest, komt echter overal in zijn werken ook 'een goudmijn van gedachten tegen, die voor de economie van het hoogste gewicht zijn'. Dat gewicht heeft niet alleen te maken met de rijkdom aan gedachten maar ook met het vernieuwende karakter ervan. Calvijn brak namelijk niet alleen met Rome maar keerde zich ook tegen de gevestigde economische denkbeelden. Hij benaderde de economie met de ogen van een zakenman. Daarin verschilde hij van Luther die in zijn geschriften ook allerlei economische kwesties aan de orde stelde, maar 'als econoom niet boven het verleden uitkwam. Calvijn als econoom wijst naar de toekomst’. Dat hij daarbij de eenheid tussen leer en leven onderstreepte geeft zijn werk extra gewicht. 'In het economisch leven werkt en leeft men coram Deo, voor het aangezicht van de levende God, die in Zijn schepping ook de mogelijkheden van technische en economische ontwikkeling heeft neergelegd'. Rentmeesterschap is de norm voor het economische leven als 'une signe de la grace de Dieu et une expression de la solidarité humaine'. De economie staat in dienst van God en de medemens. Max Weber zag dit anders. Volgens hem bevorderde het calvinisme juist het individualisme en schiep het een klimaat waarin der Geist des Kapitalismus zich gunstig kon ontwikkelen. Calvinisme en kapitalisme zouden hand in hand gaan. Op de Weberthese is veel kritiek gekomen. Desondanks spreekt zij blijvend tot de verbeelding, niet in het minst van calvinisten die in de lijn van de Nadere Reformatie staan. Weber baseerde zijn denkbeelden namelijk niet op Calvijn zelf maar op geschriften van de puriteinen.

Aanleiding en vraagstelling

Anno 2009 is er opnieuw een bijzondere samenloop van Calvijn met de economie. De Geneefse reformator werd vijfhonderd jaar geleden geboren en we herdenken dit met een Calvijnjaar. De kranten pakten daar in januari al breed over uit. Diezelfde kranten stonden tegelijkertijd echter ook bol van het economische nieuws. Want alle tekenen wijzen erop dat 2009 ook in economisch opzicht een bijzonder jaar zal worden: het jaar van de grote recessie. Deze samenloop is in zekere zin toevallig, maar dat neemt niet weg dat Calvijn ook voor de economie van nu betekenis kan hebben.

Het is daarom goed om in dit themanummer over Calvijn ook wat nader kennis te maken met zijn economische inzichten. We doen dit aan de hand van de volgende vragen: Wat is economie en wat heeft Calvijn daarover geschreven? Is er een relatie tussen calvinisme en kapitalisme en hoe moeten we de Weberthese interpreteren? Wat is de blijvende betekenis van Calvijn voor een economisch leven coram Deo?

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Johan Polder

Dr. Johan Polder is bijzonder hoogleraar gezond- heidseconomie aan de Universiteit van Tilburg.

U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Links over Calvijn en de economie

- Lees het VU-proefschrift uit 1904 van P.A. Diepenhorst getiteld Calvijn en de economie.
- Via deze link kun je een uitzending van Netwerk bekijken over "Calvijn en de economische crisis".
- Deze weblog bevat een kort artikel, eveneens over "Calvijn en de economie".

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: Calvijn, Calvinisme, Economische geschiedenis.