Calvijn en de burgerlijke overheid

Zwaag, K. van der

Voor Calvijn diende heel het leven in het teken te staan van de bevordering van Gods eer. Juist vanuit dat perspectief sprak hij ook de overheid aan en normeerde hij de staat aan christelijke principes. Omdat hij tegelijkertijd het eigen recht en de zelfstandigheid van de kerk als geestelijke regering erkende, legde hij daarmee ook de grondslag van een gereformeerde visie op de verhouding tussen kerk en staat. Een absolute scheiding is on-Calvijns. Kerk en staat vormen een eenheid in verscheidenheid.

Calvijn en Luther

Calvijn kon zich niet voorstellen dat politieke en godsdienstige zaken onafhankelijk van elkaar aan de orde komen, evenmin dat burgerlijke wetten niets te maken zouden hebben met de theologie. De verplichting die hierin opgesloten ligt, rust in de scheppingsrelatie waarin de mens staat tot God, alsmede in de natuurwet, die een afspiegeling is van de goddelijke wet. Calvijn knoopte aan bij Luthers tweerijkenleer, in die zin dat hij de gedachte van de twee regeringen overnam, maar de problematiek verder doordacht. Calvijn spreekt in zijn Institutie van een "tweevoudige regering": de ene regering is geestelijk (het regimen spirituale), de andere burgerlijk (het regimen politicum). De eerste regering is gelegen in de ziel of het innerlijk van de mens, en is gericht op het eeuwige leven, op een leven in vroomheid en godsdienst; de tweede regering heeft betrekking op dit leven en doelt op de burgerlijke rechtvaardigheid. Deze onderscheiding komt sterk overeen met die van Luther tussen het wereldlijk en het geestelijk regiment. De mens maakt deel uit van twee werelden, waarover verschillende koningen en wetten regeren.

Waarschuwing voor confucio

Calvijn waarschuwde evenals Luther voor de confusio, namelijk wanneer de geestelijke vrijheid (die vervat ligt in het Evangelie) eenzijdig toegepast zou worden op de burgerlijke orde. Christenen zouden dan als vrije schepselen, verlost van zonde en schuld, niet onderworpen zijn aan de menselijke wetten. Voor Calvijn is de burgerlijke overheid zelfs nuttiger dan andere levensbehoeften, omdat dit gezag het samenleven in vrede mogelijk maakt en ook de religie helpt verbreiden. Het is daarom ook méér dan een noodzakelijk kwaad. De staat is een van de uiterlijke heilsmiddelen (media externa ad salutatem) waardoor God de wereld instandhoudt, zodat zij niet verzinkt in chaos of anarchie.

Calvijn kan in verheven termen spreken over de overheid. De overheden worden door Calvijn Gods gezanten (legati) genoemd, Zijn dienaars, vertegenwoordigers en plaatsvervangers (lieutenants), ja, zelfs “goden” (naar Ex. 22: 8; Ps. 82: 1,6) door wie de wereld geregeerd wordt. God heeft de koningen, vorsten en overheden verkoren om aan hen zijn majesteit in de hoogste graad (maxime) te openbaren en hen met de gaven van zijn Heilige Geest te begiftigen.

Het gaat om een gedelegeerde regering. God gebruikt de wereldlijke autoriteiten als afgeleide machten, die hun grond hebben in de alleenheerschappij van Jezus Christus als de eeuwige Koning. Juist vanwege het feit dat Christus alle macht is gegeven, zijn de overheden, wier macht een weerspiegeling en afgeleide is van het koningschap van Christus, verplicht om zich te onderwerpen aan deze Koning.
Calvijn zag de staat als een instelling van God, die niet zichzelf genoeg is, maar die naar zijn bestemming de eer van God heeft te bevorderen en derhalve de ware godsdienst. De burgerlijke regering heeft niet alleen tot taak de uiterlijke vrede te handhaven, maar evenzeer om de 'ware' religie te verdedigen en de belangen van de kerk te behartigen. Dat is een kernovertuiging bij Calvijn. De overheid is volgens Calvijn geroepen tot bescherming van de eredienst (cultus Dei).

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Klaas van der Zwaag

Dr. K. van der Zwaag is journalist en publicist.


U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

 Een artikel over "Calvijn en het recht"

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: 16e eeuw, Calvijn, Calvinisme.