Waren Calvijn en het calvinisme in Nederland?

Historiografie over Calvijn

Schans, A.A. van der

Dit artikel gaat over de vraag die als titel boven deze bijdrage staat. De vraag is simpel te beantwoorden. Calvijn is nooit in Nederland geweest. Onder Nederland verstaan we in dit artikel de Nederlanden tijdens de levensperiode van Calvijn van 1509-1564, zowel de zuidelijke als de noordelijke. Ze worden ook wel de zeventien gewesten of - Nederlanden genoemd. In deze tijd had Karel V (1500-1558) namelijk zeventien titels over evenzovele gebieden of steden verzameld.

Het antwoord op de vraag of het calvinisme in Nederland is geweest, is ingewikkelder. Deze ingewikkeldheid wordt onder andere veroorzaakt door het veelvuldig door elkaar heen gebruiken van de begrippen calvinisten en gereformeerden. Deze begrippen komen we respectievelijk tegen in de begrippenparen "Het Nederlands calvinisme" en het "gereformeerd protestantisme". In de literatuur wordt het calvinisme meestal beschouwd als het belangrijkste bestanddeel van het Gereformeerd Protestantisme. Onder dit laatste verstaan we ook de reformatorische invloeden van bijvoorbeeld Zwingli en Oecolampadius die reeds vóór Calvijns optreden gestorven waren.

Ook invloeden van gereformeerden als bijvoorbeeld Bullinger en Beza die in veel, maar niet in alles met Calvijn overeenstemden, rekenen we tot het gereformeerde protestantisme. Daarbij denken we in de eerste plaats aan kerk en theologie, terwijl we het begrip calvinisme ook verbinden met politieke, economische en culturele verbanden. Het begrip gereformeerd protestantisme heeft in verschillende landen verschillende verschijningsvormen. Calvijn komen we daarin niet meer in reincultuur tegen. In dit artikel gebruik ik de begrippen calvinisme en calvinisten als een onderdeel van het Gereformeerd Protestantisme.

Brengt de literatuur rond de Calvijn-herdenking nieuws?

Aan de hand van literatuur rond de Calvijn-herdenking onderzoek ik in dit artikel of er iets nieuws toegevoegd wordt aan de bestaande beelden over de inhoud, de invloed en betekenis van het werk van Calvijn in Nederland. Stromingen en bewegingen in Nederland die met het kopje 'het Nederlands protestantisme' aangeduid worden, zoals de Lutheranen, de sacramentariërs of de dopersen, laat ik buiten beschouwing.

In een recent boek over Calvijn en de Nederlanden lees ik in het woord vooraf: "Geen gebied ter wereld is zó gestempeld door Calvijn als de Nederlanden. Tegelijk lijkt ook geen gebied zó geworsteld te hebben met diens erfenis".

Volgens de samenstellers van het bedoelde boek konden de zestiende-eeuwse Nederlanders in hun strijd tegen Spanje bijvoorbeeld niets met Luthers visie op de gehoorzaamheid aan de overheid. "Dan paste Calvijns visie beter en dat gold ook voor zijn gedachten over kerk, economie en wetenschap. Nederland kreeg het calvinisme dus niet opgelegd, maar koos er zelf voor". In deze zinnen lijken Calvijn en het calvinisme gelijkgesteld te worden.

In veel hedendaagse publicaties en uitlatingen over Calvijn en het calvinisme in Nederland regeren onkunde en mallotigheid. Het toppunt op dit gebied zijn de zogenaamde Calvijntesten. De vraagstelling in deze testen maakt Calvijn verantwoordelijk voor zogenaamde typisch Nederlandse eigenschappen, die ook al ver vóór Calvijn bestonden en zich na hem verder ontwikkeld hebben. Maar ook Calvijn!, de "eenmalige glossy over het Nederlands Calvinisme heden ten dage", is er een bizar voorbeeld van. Ik lees hierin in het woord vooraf op pagina vier dat er in Nederland een "subcultuur is, waar het Nederlands calvinisme nog volop wordt gepraktiseerd". Sela, de auteur bij wie het copyright van de glossy berust, beweert dat Calvijn een fenomeen is, "wiens gedachtegoed in Nederland anno 2009 nog springlevend is". De glossy beweert te handelen over "de staat" van het Nederlands calvinisme. En dan volgt de meest ongepaste en ridicule zin van de eeuw: "Calvijn is toch een beetje van ons allemaal". De werkelijkheid is, dat Calvijn, zoals Bart Jan Spruyt terecht beweert "ons vreemd geworden is, laten we dat nuchter en eerlijk vaststellen".

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Ton van der Schans

drs. T. van der Schans is docent geschiedenis op De Driestar in Gouda en hoofdredacteur van Transparant.


U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

 Website met links naar Calvijn-boeken

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: Historiografie, Calvijn, Calvinisme.