Het neocalvinisme en de verbreiding van het calvinisme

Harinck, G.

Anders dan bijvoorbeeld de moderne devotie is het calvinisme niet een beweging die in de Nederlanden haar oorsprong vindt. Iemand als Petrus Hofstede de Groot stond er om die reden in de negentiende eeuw kritische tegenover: wilde Nederland weer tot bloei komen, dan zou ze niet bij een uitheemse beweging als het clavinisme moeten aansluiten, maar veeleer bij inlandse vroomheidsbewegingen als de moderne devotie. Daar lagen de Nederlandse wortels van een gereformeerde theologie.

Het begin van het calvinisme ligt inderdaad niet in Nederland, maar in Genève, waar Johannes Calvijn (1609-1563) in belangrijke fasen van zijn leven werkte. Hijzelf hield niet van de aanduiding calvinisme en maande zijn mede- reformator Johannes A Lasco dat van hem geen idool en van Genève geen Jeruzalem gemaakt moest worden. Maar inmiddels gingen van hem in die stad wel impulsen uit die de reformatiebewegingen her en der in Europa volharding en structuur bood. Omstreeks 1550 worden zijn brieven en publicaties ook naar de Nederlanden gebracht en soms vertaald. Daar was toen onder invloed van de moderne devotie en ook van doopsgezinden en lutheranen al een behoorlijke reformatie- beweging werkzaam. En het calvinisme werd er, behalve vanuit Genève, ook gevoed vanuit vluchtelingengemeenten als in Londen en te Emden.

Calvinisme in kerk en staat

Het calvinisme - de term stamt uit 1522, gemunt door Joachim Westphal - was dus een importproduct, maar wel de enige van de reformatiebewegingen die hier te lande èn de kerk èn de staat hervormde. Dat bleek een sterke combinatie. Al spoedig ging de in 1581 gevormde Republiek - naast Zwitserland, Frankrijk, sommige Duitse landen en Engeland en Schotland – een belangrijke rol spelen in het internationale calvinisme, met als institutioneel hoogtepunt het gastheerschap van Dordrecht van de internationale synode van calvinistische kerken in 1618/1619. En van 1667-1671 verscheen te Amsterdam bij Johannes Jacob Schipper een invloedrijke uitgave van een deel Calvijns werken (Opera omnia). Dank voor die grote rol in binnen- en buitenland kwam voor een aanzienlijk deel de staat toe, die de gereformeerde kerk bevoorrechtte en daarmee haar bloei en invloed (die de kerk overigens nooit groot genoeg kon zijn) bestendigde.

Synode van Dordrecht

Bloei en invloed ten spijt was toch nooit helemaal duidelijk wat calvinisme inhield. Dat begint al bij Calvijn zelf, die geen theologisch systeem bood en gaat door bij de kerken die zich wel bonden aan confessies, maar niet aan Calvijn. De verdeeldheid in de gereformeerde kerk voorafgaand aan de leerbeslissingen van de synode van Dordrecht en de beweging van de Nadere Reformatie (17e/18e eeuw) vormen een duidelijke illustratie van uiteenlopende interpretaties ten aanzien van wat Calvijn of het calvinisme voorstond. Calvinisme kon zo gemakkelijk identiek worden aan twist en geholpen door het slechte imago van Calvijn bij niet-calvinisten (die waren er in ruime mate in de Republiek) kwam het in een slechte reuk te staan en hield een beschaafd mens er afstand toe.

De negentiende eeuw

Dat het calvinisme in het Nederland van de negentiende eeuw weer opdook in het publieke debat is in dit licht verrassend. Calvijn kreeg een herkansing met zijn befaamde (maar als het om Geneve gaat ook beruchte) tandem van kerk en staat. Een reden voor de herkansing is de sterk op de bronnen gerichte theologiebeoefening van de negentiende eeuw; een andere is de behoefte aan een nieuwe kijk op de verhouding tussen kerk en staat na de scheiding van beide die de Franse Revolutie had gebracht. Hier moeten de namen van Abraham Kuyper en Herman Bavinck genoemd worden. Zij waren aan de Leidse universiteit geschoold in een positieve kijk op Calvijn als theoloog van de vrijheid.

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia George Harinck

Prof.dr. G. Harinck is hoogleraar geschiedenis aan de VU, directeur van het Historisch Docu- mentatiecentrum van het Nederlandse Protestantisme (HDC) en directeur van het Archief- en Documentatiecentrum (ADC) in Kampen.


U kunt het complete artikel, verschenen in ons Calvijn-nummer, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

 Website over het neocalvinisme

 Integrale teksten van neocalvinisten over Johannes Calvijn

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: 20e eeuw, Calvijn, Neocalvinisme.