Over Calvijn

Vijf vrijmoedige stellingen

Spruyt, B.J.

De wereld herdenkt Calvijn, en dat is niet van gevaar ontbloot. Er zou een interessante studie te schrijven zijn over de manier waarop groepen en personen zich Calvijn de eeuwen door hebben toegeëigend (een studie zoals die al wel over Erasmus is geschreven). Dan zal blijken dat het beeld van Calvijn telkens weer is vervormd door contemporaine behoeften, die vooral op een bevestiging van het eigen gelijk is gericht. Calvijn heeft zo de eeuwen door onze ergste angsten bevestigd en onze diepste gevoelens bevestigd - van het boek van de fijngevoelige Stefan Zweig over de vreselijke Calvijn, de tiran (1936), tot de glossy Calvijn van een nieuwe generatie refo's, tot de Calvijn van L.M.P. Scholten, geschilderd naar het boek van J. van der Haar over het geestelijke leven bij Calvijn.

Als het goed is, mondt een herdenking echtern iet uit in karikaturen en ook niet in zelffelicitaties ('Wat was die Calvijn geweldig, en hoe getrouw hebben wij zijn erfenis bewaard!’) maar, als het even lijden kan, in wat zelfkritiek. Zoals mijn leermeester I-Ieiko Oberman (1930-2001) dat deed in zijn lezingen over de grootheid en de grenzen van Calvijn? Alleen dan valt er immers wat te leren. Voor zelfkritiek is enige distantie nodig. De bekende ehristelijke schrijver en letterkundige C.S. Lewis (1898-1963) vergeleek het lezen van oude boeken met het maken van een reis.

Sommige Engelse toeristen nemen hun eigen identiteit met zich mee op reis en nemen die ook, onveranderd, weer mee naar huis. Zij reizen uitsluitend in het gezelschap van landgenoten, en vinden hun hotel goed en in orde wanneer het op een Engels hotel lijkt. En zij klagen over de slechte thee, terwijl er goede koffie was. Zo, aldus Lewis, staat het ook met de lezer die zijn ideeen en vooroordelen met zich meedraagt en intact laat. De hoogtepunten uit oude teksten zijn voor hem de passages die met zijn eigen ideeën en vooroordelen lijken samen te vallen en die bevestigen.

De ons vreemde Calvijn

Maar er is ook een andere manier van lezen en reizen. We kunnen op reis ook het lokale voedsel voedsel eten, de lokale wijn drinken en deel gaan uitmaken van het leven in het buitenland. Dan kunnen we het vreemde land gaan zien zoals het zich niet aan toeristen maar aan zijn inwoners voordoet. We komen thuis als andere mensen. We denken en voelen zoals we nog nooit gedacht en gevoeld hebben. Zo kan het ook gaan met het lezen van oude boeken, geschreven door, bijvoorbeeld, Calvijn. Door ons in de vreemde en verdwenen wereld van Calvijn onder te dompelen, kunnen we Calvijn lezen zoals zijn tijdgenoten hem hebben gelezen en kunnen we Calvijn begrijpen zoals hij zichzelf begrepen heeft. Al gauw zullen we dan ontdekken dat de Calvijn die we dachten te kennen en de Calvijn van wie wij dachten dat hij al net zulke goede opvattingen had als wij nu hebben, eigenlijk nooit heeft bestaan. De Calvijn die wij meenden te kennen, blijkt een maaksel van onze verbeelding op de wenk van wat oude woorden en begrippen.

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Bart Jan Spruyt

Dr. Bart Jan Spruyt is publicist, conservatief denker en verbonden aan de Edmund Burke Stichting. Hij schrijft wekelijks een column voor het opinieblad Elsevier.


U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

 Website 500 jaar Calvijn - interessante links

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: 16e eeuw, Calvijn, Calvinisme.