Beeldenstorm op Calvijn

Selderhuis, H.J.

Het is op zijn minst opvallend hoe van velerlei zijde, dat wil zeggen door voor-, en tegenstanders van Calvijns theologie, een pleidooi wordt gedaan voor een eerherstel van de persoon Calvijn, Calvijns denken en betekenis, en zelfs van het zo lang bekritiseerde calvinisme. Het Calvijn-jaar 2009 biedt een mooie aanleiding tot een dergelijke storm op bestaande Calvijn-beelden. Eerlijk gezegd is zo’n 'beeldenstorm' ook dringend noodzakelijk. Het bestek van dit artikel is weliswaar te beperkt om al die beelden bij langs te lopen, maar een paar daarvan kunnen mogelijk bijgesteld, dan wel verwijderd worden.

Calvijn de tiran

Zo is Calvijn door velen als een soort tiran gezien. Het moet dan ook verschrikkelijk zijn geweest om in zo'n stad als Genève te leven, waar je van alle kanten in de gaten gehouden werd en waarin het plicht was op elkaar toezicht te houden en aangifte te doen van zonden die je bij je buurman zag. Een soort gereformeerde DDR, met Calvijn als nietsontziende en alles overziende partijleider. Het beeld nodigde uit tot het ontstaan van allerlei schrikbeelden en tot het krijgen of kweken van een hartelijke afkeer van Calvijn, calvinisten, kerkelijke tucht, kerkenraden, en wat er verder nog aan enge gereformeerde dingen te bedenken valt. Een probleem bij dit beeld is echter dat het niet met de historische feiten in overeenstemming is. Calvijn was zeker niet de baas in Genève. Politiek gezien had hij zelfs niets te vertellen. Hij was de belangrijkste dominee, maar daarvoor koop je niets in een stad waarin de politiek ook in de kerk de laatste beslissingen neemt, en zeker waar die politiek nu niet bepaald Calvijn-gezind was. Het ideaal van een zo christelijk mogelijke stad had Genève zich trouwens al voorgehouden, toen Calvijn nog in geen velden of wegen te bekennen was. De streng aandoende ethische normen hadden namelijk ook een sterk sociaal en politiek karakter, want zij moesten zorgen voor onderlinge rust, maatschappelijke vrede en een aantrekkelijk sociaal en economisch klimaat. Opvallend is immers dat veel van wat lange tijd als calvinistische verschrikkelijkheden werd aangemerkt, tegenwoordig als positieve pluspunten van hoogstaande westerse samenlevingen wordt gezien, namelijk de plicht tot aangifte van misdaden, reclamespotjes en een beloningsinstrumentarium om een bepaalde burgerlijke moraal te bevorderen en een nadrukkelijk op normen en waarden gericht overheidsbeleid. Wat men bij Calvijn verwerpt, wordt in de eigen tijd warm onthaald of in ieder geval kritiekloos geaccepteerd. Daarbij past wel de kanttekening dat het huidige overheidsbeleid dan als calvinistisch wordt aangeduid, en dat vanwege het relatief hoge aantal bewindslieden dat aan de VU is opgeleid, of anderszins een gereformeerde achtergrond heeft.

Daarbij ging het Genève, net als andere steden in die tijd, er niet om een bepaalde religie aan het volk op te leggen, maar om de eenheid onder de bevolking en daarmee het economische en sociale welzijn te bevorderen. Achter deze ijver om één godsdienstige overtuiging strak te handhaven zat de angst voor het verlies van zelfstandigheid. Nog sterker echter leefde binnen Europa de angst voor Münster. Het debacle van het rijk der wederdopers – een religieuze, innerlijk verdeelde stad die eindigde in een bloedbad en in het verlies van de stad aan de macht van de bisschop –, was wel het laatste wat men in Genève wilde, en in dat beleid paste Calvijn precies. Genève had daartoe al voordat Calvijn kwam de nodige maatregelen genomen. In 1490 werd al bepaald dat er tijdens de mis noch op straat, noch in de herbergen gegokt mocht worden. Twee jaar voor Calvijns komst verbood de magistraat al het dansen op straat en in februari 1536 – Calvijn kwam pas in mei –, het kaartspel en dobbelen tijdens de uren waarop er gepreekt werd en na 9 uur 's avonds.

Het volledige artikel, met voetnoten, vindt u in Transparant 20.2

Personalia Herman Selderhuis

Dr. Herman J. Selderhuis is hoogleraar Kerkgeschiedenis en kerkrecht aan de Theologische Universiteit in Apeldoorn.


U kunt het complete Calvijn-nummer, met dit artikel erin, bestellen voor slechts €5 door ons een e-mail te sturen (een acceptgiro wordt meegezonden).

Jaargang 20 (2009) No 2 - themanummer Calvijn

Trefwoorden: 16e eeuw, Calvijn, Calvinisme.