De marskramers van Jheronimus Bosch

Recensie

Tigelaar, J.

n.a.v. Eric de Bruyn, De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch. De symboliek van de Hooiwagen-triptiek en de Rotterdamse Marskramer-tondo verklaard vanuit Middelnederlandse teksten (integraal proefschrift) ('s-Hertogenboschz Adr. Heinen, 2001) 552 blz., €51,-

De grote Bosch-tentoonstelling in 2001 zal weinigen zijn ontgaan. Net als de Bosch-tentoonstelling uit 1967 ging ze gepaard met nieuwe, belangrijke publicaties. Een daarvan is het proefschrift van de neerlandicus Eric de Bruyn over de beroemde Hooiwagen-triptiek en de Rotterdamse tondo van Jeroen Bosch. De overeenkomst tussen deze beide werken van Bosch is de afgebeelde man op de tondo en op de buitenluiken van de Hooiwagen-triptiek: een al wat oudere marskramerliguur in een middeleeuws landschap dat onmiskenbaar bol staat van de symboliek. Ik had als Bosch-leek altijd gedacht dat het respectievelijk ging om een afbeelding van de terugkeer van de Verloren Zoon en om een voorstelling van de mens op (het einde van) zijn levensweg (homo viator). Maar dat blijkt deels een misvatting.

De Bruyn stelt zich tot doel de twee werken van Bosch te interpreteren volgens de iconografisch-iconologische methode, waarbij thematiek en symboliek worden geïnter-preteerd door plaatsing van het werk in de cultuurhistorische context. Doorgaans wordt bij deze methode vooral gebruik gemaakt van de contemporaine beeldtraditie, maar De Bruyn bewandelt als neerlandicus een andere weg: hij gaat te rade bij de Middelnederlandse literatuur. In literaire teksten gaat hij op zoek naar dezelfde allegorese, dezelfde beeldentaal als Bosch in zijn werken hanteert. Als deze methode succes heeft, snijdt het mes aan twee kanten: het levert een bevredigende interpretatie op en het maakt ook duidelijk dat de beeldentaal van Bosch in zijn tijd goed begrepen kon worden door een enigszins ontwikkeld publiek. Het onderzoek van De Bruyn geeft in sommige gevallen een bevestiging van reeds bestaande interpretaties (die dus aan kracht winnen), maar er werden ook verrassende resultaten geboekt die De Bruyn in staat stellen een overtuigende totale interpretatie te presenteren van beide kunstwerken.

 Download de complete recensie (Pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 13 (2002) No 3 - themanummer pelgrims in Middeleeuwen

Trefwoorden: Schilderkunst, Middeleeuwen, Recensie (artikel).