Interessante case-studie over de Nadere Reformatie

Recensie

Schans, A.A. van der

n.a.v. P. Verhoeve, Ik ben de Wijnstok en gij de ranken. Een zoektocht naar de nadere reformatie in Wijngaarden tussen 1690 en 1712 (Blassekijn: Bleskensgraaf z.j.) 128 blz., €18,50.

Vorig jaar verscheen het tot een boek omgewerkte werkstuk van Pieter Verhoeve over het dorpje Wijngaarden ten tijde van de Nadere Reformatie. De inhoud verdient zeker dit goed uitgegeven boek van 128 bladzijden en vele mooie foto's. De jonge auteur, student geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht, slaat ten aanzien van het onderzoek van de Nadere Reformatie nieuwe wegen in. Zelf noemt hij zijn studie een zoektocht. Een zoektocht naar de aanwezigheid van de Nadere Reformatie in Wijngaarden tussen 1690 en 1712.

Opvallend is de zoektocht naar sporen van de Nadere Reformatie in dit plattelands-dorpje in de Alblasserwaard zeker wel. Voordat de Stichting Studie der Nadere Reformatie (SSNR) in 1983 werd opgericht, bestond het onderzoek met betrekking tot de Nadere Reformatie in Nederland voornamelijk uit literatuurstudie. Rond 1900 verschenen in ons land tien-tallen dissertaties rond hoofdpersonen uit de Nadere Reformatie. De biografische benadering stond hierin centraal. Ook het verschijnen van enkele dogmenhistorische studies van theologen over de Nadere Reformatie veranderde dit nauwelijks. Als voor deze biografieën archieven geraadpleegd werden, ging dit vaak niet verder dan de archieven van de plaatse-lijke kerkelijke gemeente.

De publicatie van F.A.van Lieburg, De Nadere Reformatie in Utrecht ten tijde van Voetius. Sporen in de gereformeerde kerkeraadsacta (Rotterdam 1989) is naar mijn mening één van de markeringspunten in het Nadere Reformatie-onderzoek in Nederland. Sinds deze uitgave zijn er meerdere publicaties verschenen waarin de focus van het onderzoek vooral gericht is op de archieven.

Wel betreft het dan vooral stadsonderzoeken. Begrijpelijk. De steden waren in de 17e en ook nog in de 18e eeuw de centra waar de idealen van de Nadere Reformatie in geconcen-treerde vorm belichaamd werden in de predikanten. Utrecht, Middelburg en Rotterdam zijn hiervan voorbeelden. Soms kreeg het geestelijk klimaat van steden een extra accent door de aanwezigheid van theologische faculteiten. En dan nu een, weliswaar beperkt, archiefonder-zoek naar de aanwezigheid en het gehalte van de Nadere Reformatie in een dorpje in de Alblasserwaard.

Het eerste hoofdstuk biedt historische informatie over het dorp Wijngaarden. De auteur constateert dat Wijngaarden in het heden bovengemiddeld kerkelijk/religieus is, en stelt zichzelf de vraag of dit ook al in de 17e eeuw het geval was. De vraag naar het plaatselijke geestelijke leven aan het einde van de 17e eeuw is de centrale vraag van zijn onderzoek. In het tweede hoofdstuk wordt de Nadere Reformatie in zijn algemeenheid beschreven. Deze algemeenheid biedt de kenner geen nieuws, maar is voor de niet-ingewijde informatief. Hier en daar komen we generalisaties tegen, die met de huidige stand van het onderzoek, beter vermeden hadden kunnen worden. De kwalificatie van Maurits als een contraremonstrantse prins is daar een voorbeeld van. En om te zeggen dat de kerkelijke overwinning op de Synode van Dordrecht (1618-1619) van de rechtzinnige calvinisten hun uiteindelijk funest werd, is me te kort door de bocht.

 Download de complete recensie (Pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 14 (2003) No 3

Trefwoorden: Bevindelijk-gereformeerd, Nadere Reformatie, Recensie (artikel).