Ambon door de ogen van een blinde VOC-dienaar

Recensie

Selm, M. van

n.a.v. G.E. Rumphius, De Ambonse eilanden onder de VOC zoals opgetekend in 'De Ambonse Landbeschrijving'. Bezorgd door Chris van Fraassen en Hans Straver (Utrecht: LSEM, 2002), 254 blz., € 27,50.

Terlepas dari mulut buaja, masuk ke mulut harimau – ben je verlost uit de bak van de krokodil, beland je in de muil van de tijger – is een Maleise uitdrukking die uiterst kernachtig de lotgevallen van de bevolking van de Ambonse eilanden (Midden-Molukken) gedurende de zestiende en zeventiende eeuw weergeeft. Hoofden en bevolking zochten hun weg tussen Javaanse en Makassaarse handelaren, Portugezen, macht- hebbers van Ternate (Noord-Molukken), Engelsen en, last but not least, de VOC.

Centraal in alle verwikkelingen stond de teelt van en handel in kruidnagelen, een van oorsprong uitsluitend in de Noord-Molukken verbouwde specerij die in de loop van de zestiende eeuw ook in de Midden-Molukken geïntroduceerd werd. Nadat in een harde militaire campagne, bekend geworden als de Ambonse Oorlog (1651-1656), de kruidnagelcultuur in de Noord-Molukken was uitgeroeid en de monopoliepositie van de VOC voor langere tijd was veiliggesteld, werd op Ambon opdracht gegeven voor het vervaardigen van een beschrijving van de Midden-Molukse eilanden. Deze moest dienen om zittende en toekomstige 'dienaren' van de VOC voor hun bestuurswerk nuttige achtergrondinformatie over het gebied te verschaffen.

De opdracht belandde bij Rumphius (1627-1702), te Wolfarsheim (Hessen) geboren als Georg Everhard Rumpf en sedert 1654 in dienst van de VOC werkzaam op Ambon. Hij wijdde zich, hoewel hij sinds 1670 blind was, tussen 1672 en 1678 aan het samenstellen van wat twee documenten zouden worden: de Ambonse Landbeschrijving en de Ambonse Historie. Oorspronkelijk was de Landbeschrijving door Rumphius bedoeld als inleiding op de Ambonse Historie, maar dat geschrift opent met een geheel herschreven versie van de laatste (historische) hoofdstukken uit de Landbeschrijving.

De waarde van de Landbeschrijving ligt in de eerste veertien hoofdstukken: Rumphius' beschrijving van landschappen, ligging van nederzettingen, opmerkelijke natuurver- schijnselen, verschillende bevolkingsgroepen, etnograflsche bijzonderheden, en lokale en regionale maatschappelijke verhoudingen. In opdracht van het Landelijk Steunpunt Educatie Molukkers (Utrecht) verzorgden Chris van Fraassen en Hans Straver een nieuwe uitgave van dit gedeelte van de Ambonse Landbeschrijving.

Het gaat daarbij om méér dan een 'simpele' heruitgave van een oud manuscript. De Landbeschrijving was niet bedoeld voor publicatie, maar bestemd om te dienen als 'werkdocument' voor VOC-beambten. Afschriften van de beschrijving zijn derhalve in de loop van de tijd door zowel Rumphius zelf als anderen bijgewerkt en aangevuld, ten koste van de consistentie en opbouw van de tekst. Van Fraassen en Straver hebben op basis van verschillende versies van het manuscript een zo compleet mogelijke tekst vastgesteld. Deze hebben zij vervolgens, om het manuscript voor een breder publiek toegankelijk te maken, naar modern Nederlands vertaald. Ook is Rumphius' tekst door hen voorzien van tussenkopjes en van verklarende noten in de kantlijn.

 Download de complete recensie (Pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 14 (2003) No 1 - themanummer Molukken

Trefwoorden: Molukken, Nederlands-Indië, Recensie (artikel).