Hoe de nazi's Duitsland inpalmden

Recensie

Veenhof, H.

n.a.v. Sebastian Haffner, Het verhaal van een Duitser, 1914-1933 (Amsterdam: Uitg. Mets & Schilt, 2001) 263 blz., € 22,50.

Het verhaal van een Duitser van de historicus Sebastian Haffner is een indringend boek. Het is de worsteling van een jonge man met de nazi's. Geconfronteerd met hun opkomst moest ieder individu een keuze maken. Protest of verzet was na 1933 een hachelijke zaak; stil zijn of weggaan waren voor velen de opties. Haffner – zijn eigen naam was Raimund Pretzel (1907-1999), een zoon uit een Pruisische ambtenarenfamilie – is deel van die beklemmende geschiedenis en beschrijft de Duitse ervaringen in Eerste Wereldoorlog, de crisisjaren van de Weimarrepubliek en de nationaal-socialistische machtsovername vanuit zijn eigen belevingswereld. Maar omdat hij zo'n eminent duidend historicus is, is zijn relaas tegelijk een fascinerende, adembenemende thriller. Haffner neemt de lezer mee naar 1914; toen de oorlog nog fris en positief leek. Als jongetje las hij de legercommuniques en kranten alsof het sportverslagen waren. Dat Duitsland de oorlogsverloor terwijl het leger op de fronten nog op winst stond, begreep hij niet. Na die oorlog wel, in tegenstelling tot veel van zijn landgenoten, die teleurgesteld waren en arm werden door de hyperinflatie. De crisisjaren schildert Haffner als een periode waarin alle waarden en normen werden omgekeerd.

Tijdens de felle inflatie van eind 1923 was immers niet alleen de economie van slag. Ook het gezinsleven desintegreerde, met vaders plotseling aan de bedelstaf en speculerende pubers die voor korte tijd schatrijk werden. De opbouwfase van de Weimar-jaren erna bleek voor die jongeren saai. En toen ze volwassen werden, kwam de economische crisis vanaf 1929. Zo kreeg Hitler her karakter van een hype; hij was nieuw en spannend voor wie niet verder keek dan zijn neus lang was. Haffner deed dat wel en hij merkt hoe zijn vriendenkring uiteen valt. De jonge juristen moeten kiezen als de rechtbanken kort na 1933 worden gelijkgeschakeld; van de vijf collega's kiezen er twee – Duits-nationalen – voor de NSDAP Een ander houdt zich stil en nog een ander vlucht.

De dreiging, maar ook de verlokking van een carrière in de nazimaatschappij tast menselijke relaties rechtstreeks aan. Haffner beschrijft het rationeel, maar lijdt toch daaronder. Bitter is Haffner in zijn boek jegens de kerk; de grote massa ging mee met de lutherse Deutsche Christen onder nazilegerpredikant en rijksbisschop Johann Heinrich Ludwig Müller (die in 1945 zelfmoord plegen zou). Haffner citeert een professor die op zich niets van kerken moet hebben, maar toch een petitie tekent namens de Bekennende Kirche, die tegen Hitler is. "Zover is het dus al gekomen, dat je je als ongelovige toch bij een kerk moet voegen."

Haffner verafschuwde Hitler en zijn partij, maar probeerde nog tot 1938 een gewone juridische loopbaan na te streven, bij een rechtbank waar de eruditie al was verstikt door bruine vonnissen. De relatie met een joodse vriendin – inmiddels van hem zwanger – noopte hem tot de vlucht naar Engeland. Zij werd daar zijn echtgenote. Die vlucht, op dat tijdstip, en zijn activiteiten in de Britse media tijdens de oorlog – hij schreef in de Observer – schoten bij veel Duitsers ook later nog in het verkeerde keelgat. Voor Duitse patriotten betekende zijn vlucht desertie, in een tijd dat zovelen sneuvelden voor het vaderland. Voor de linkse emigranten, die zich in 1933 al uit de voeten hadden gemaakt, was Haffners thuisblijven een probleem. Waarom ging hij niet meteen al in 1933 weg of dook hij onder in het verzet?

 Download de complete recensie (Pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 13 (2002) No 3 - themanummer pelgrims in Middeleeuwen

Trefwoorden: Adolf Hitler, Tweede Wereldoorlog, Recensie (artikel).