Pelgrimsreizen in de geest van de Middeleeuwen

Miedema, N.

Dat reële pelgrimsreizen in de Middeleeuwen veelvuldig voorkwamen, zal niemand verbazen. De meeste christelijke bedevaartsplaatsen die tegenwoordig werden bezocht, kunnen zich op een lange traditie beroepen, die veelal tot in de vroege Middeleeuwen of zelfs ter in de late Oudheid terugreikt. Minder bekend is echter het fenomeen van de 'pelgrimsreis in de geest': een gebeds- ofwel meditatieoefening waarbij bedevaartsoorden zoals Jeruzalem of Rome niet corporaliter ('met het lichaam', d.w.z. in letterlijke, fysieke zin) werden bezocht, maar spiritualiter ('in de geest', door middel van gebeden of andere vormen van meditatie). Over deze (tegenwoordig zo goed als vergeten) pelgrimsreizen in de geest gaat dit artikel.

Het is niet duidelijk wanneer de eerste pelgrimsreizen in de geest zijn ontstaan. In zekere zin komen ze al in de dertiende eeuw voor, toen Jeruzalem tijdens de oorlogen tussen de ‘hei-denen’ en de christenen voor pelgrims uit het Westen onbereikbaar was: in Akkon kon gedurende deze tijd een aantal kerken worden bezocht dat als plaatsvervangers voor de heilige plaatsen in Jeruzalem diende, waardoor in zekere zin in plaats van een reële een mentale reis naar Jeruzalem werd ondernomen. Dit is één van de mogelijke verklaringen voor het ontstaan van pelgrimsreizen in de geest: voor degenen die de heilige plaatsen tijdens oorlogen niet konden bereiken, werd naar vervangende vormen van boetedoening gezocht, die overigens voor de geestelijke pelgrim met dezelfde aflaten waren verbonden als voor de reële pelgrim.


Een andere verklaring is dat er al vanaf de vroege Middeleeuwen groepen van gelovigen waren voor wie de heilige plaatsen per definitie onbereikbaar waren: monniken en vooral ook nonnen, die door de belofte van stabilitas loci (het verblijven op één plaats, dat wil zeggen in één klooster) aan hun verblijfplaats gebonden waren en deze alleen in hoge uitzonderingen mochten verlaten. In deze kloosters wordt (eveneens vanaf de dertiende eeuw) zichtbaar, dat afzonderlijke gelovigen hun eigen vormen van devotie ontwikkelden. Al mediterend over de passie van Christus en de heiligen, vonden ze mogelijkheden om de door hen zo vereerde heilige plaatsen in hun verbeelding te kunnen bezoeken.

Vanuit Diepenveen op geestelijke reis naar Rome

Als voorbeeld voor zulke mentale reizen kan een tekst over zuster Truyde Schutten dienen, die rond het midden van de vijftiende eeuw besloot om vanuit het Diepenveense klooster Sint-Agnes naar Rome te vertrekken en daarvoor de hulp van een medezuster inriep. In de levensbeschrijving van Truyde is te lezen dat zij in de geest naar Rome wilde reizen om de relikwieën van de heilige Agnes te bezoeken, die ze in het bijzonder vereerde. Ze vertelde haar plan aan een andere zuster, die Gertruyt Huyginc heette en van wie ze wist dat ook zij de heilige Agnes zeer liefhad; en ze zei haar, dat ze op de dag na Driekoningen [dus op 7 januari] wilde vertrekken, opdat ze op de dag van de heilige Agnes [21 januari] in Rome zouden zijn en dan Agnes’ kerk zouden kunnen bezoeken [bedoeld is de S. Agnese fuori le Mura in Rome].

Truyde wilde deze bedevaart met meditatie en met gebed doen, in het bijzonder door iedere dag vijftig Weesgegroetjes te bidden, en ze vroeg aan zuster Gertruyt of die haar bij deze pelgrimage wilde begeleiden. Maar zuster Gertruyt weigerde, omdat ze bang was dat ze onderweg de weg kwijt zou raken of vertraging zou oplopen. Ze vroeg Truyde hoe lang deze in Rome wilde blijven en wanneer ze weer terug wilde keren. Truyde antwoordde dat zij al eens eerder in Rome was geweest en er toen drie dagen was gebleven, maar dat ze haar niet kon zeggen wanneer ze deze keer terug zouden komen.

Personalia Nine Miedema

Dr. N.M. Miedema (1964) studeerde Germanistik/Anglistik aan de universiteit van Gottingen (BRD). Ze promoveerde in 1991 op het proefschrift Die 'Mirabilia Romae'. Untersuchungen zu ihrer Uberliqizrung mit Edition der deutschen und niederländischen Texte (Münchener Texte und Untersuchungen zur deutschen Literatur des Mittelalters, 108). Ze is werkzaam als Lehrbeaufiragte aan de Westfalische Wilhelms-Universität in Munster en aan de Universität Gesamthochschule in Essen.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 13 (2002) No 3 - themanummer pelgrims in Middeleeuwen

Trefwoorden: Middeleeuwen, Pelgrimage, .