Niet tobben, maar actie

Een gesprek met Agnes Amelink over gereformeerden en hun gezagsdragers

Heuvel, C. van den en T. van der Schans

Een solide bolwerk van degelijkheid, ijver en vroomheid. Een behoudende buffer in tijden van verwarring en verandering.

Onverzettelijk en onverwoestbaar. Zo keken velen in de twintigste eeuw tegen de gereformeerden van dr. Abraham Kuyper aan. Ook de groep zelf. Totdat... De journaliste Agnes Amelink beschreef de opkomst en neergang van de gereformeerde zuil. Een gesprek over studiezin, spiritualiteit en de stofom- schrijving vwo/havo.


U heeft een boek geschreven over de gereformeerden. Niet zozeer de bevindelijken, maar de kuyperiaanse gereformeerden. De opkomst en ondergang van een zuil. ls dit boek een necrologie?
"Centraal Weekblad-redacteur Theo Klein zei me nadat hij het had gelezen dat dit boek een requiem is, zij het een mooi requiem. Misschien zei hij ook wel necrologie. Zo heb ik dit boek niet bedoeld, maar ik heb wel gemerkt dat het op mensen die uitwerking heeft. Dat vind ik best vervelend. Mijn moeder zei bijvoorbeeld dat ze van deze geschiedenis heel droevig werd. Maar dit boek is bedoeld als beschrijving van het gereformeerde geloof en hoe dat werd doorgegeven. Welk verhaal zit daar achter? Dat wilde ik naar voren halen. Meer nog dan de geschiedenis van de christelijke instituten. lk heb ook heel veel laten liggen, zoals de VU, de christelijk-sociale beweging, de gezondheidszorg en de emigranten. Dit is een boek over het huiselijke leven. Dat vind ik fascinerend, maar ik begrijp dat mensen die andere kant van het onderwerp niet leuk vinden."

Wat heeft dit boek uzelf gedaan?
"Ik ben me meer bewust geworden van mijn eigen gereformeerde traditie en mijn verknochtheid daaraan. Natuurlijk waren veel dingen niet goed, maar er zit een prachtige kern in. Juist dat fiere van het calvinisme dat geen priester nodig heeft om voor jou het ritueel te doen. En het belang van het Woord. Dat vond ik altijd al, maar dat is nog veel meer tot me doorgedrongen. Vanuit het perspectief van mijn ouders is het een triest verhaal, maar vanuit het grotere perspectief van de kerk van alle eeuwen vind ik het ook troostrijk. God wordt van deze ondergang niet kleiner, want die hele gereformeerde wereld, ook met alle goeds dat het gebracht heeft, was mensenwerk en dat heeft niks in te brengen..."

Dit boek gaat over het opgaan, blinken en verzinken van de gere- formeerde wereld. Bijna beschreven als een natuurverschijnsel. Het moest wel zo gaan als het ging...
"Nee, zo zie ik dat niet. Maar als je naar Kuyper kijkt, die het christendom in rapport wilde brengen met de tijd, dan zie je dat de spanning daar van meet af aan in zat. Maar dan is het niet gezegd dat het zo gaat lopen als het gegaan is. Er zijn nog steeds gelovigen, maar van die specifieke vorm van kuyperianisme is niet veel meer over. In het boek beschrijf ik de gereformeerde kerk van Den Ham, waar een mooi, gelovig mensensoort kerkt. Ze willen God dienen en leven uit genade en opstanding, maar zelfs hen zegt de term gereformeerd niets meer. Je ziet dat de kern is overgebleven, maar wat de neocal- vinistische stroming aangaat, kun je dit boek dan wel als een requiem lezen. Maar daarmee is niet alles verloren. Je maakt een fout als je dat denkt. Je komt in het christendom steeds golfbewegingen tegen en ik beschrijf alleen maar zo’n golf. Niet alles is weg. Neem nou Kees van der Kooi, dogmaticus aan de Vrije Universiteit, met zijn prachtige boek over Calvijn en Barth. Zo’n figuur, die teruggrijpt op oude waarden, staat toch ook maar weer op aan de VU."

Kan er ook zo'n boek verschijnen met de titel 'De hervormden'?
"Verschillende mensen hebben mij gevraagd of ik nu zo'n boek ga schrijven. Het punt is ik de gereformeerde nestgeur ken, zodat ik daar dingen kan plaatsen. Dat zou ik bij de hervormden moeilijker vinden. Het is mogelijk om een portret van de hervormden te maken, maar dat wordt heel anders. Het wordt heel veelkleurig. De gereformeerden hebben alleen een korte, maar hevige periode bestaan. Die markante tijd is beter te vangen, maar een deel van de huidige hervormde bonders en confessionelen herkent zich wel in de gereformeerden van toen. De manier van leven en denken komt overeen. Dat geldt misschien niet zo voor het Gekrookte Riet, maar de bevindelijke zuil heeft het organisatiemodel van de kuyperianen heel erg overgenomen met een eigen krant en eigen scholen. En dat zal ze niet bewaren!"

U bedoelt...
"Gerard Dekker zei in 1994 bij de herdenking van 50 jaar Vrijmaking, dat de vrijgemaakten het niet zouden redden, omdat die het venster naar de wereld hebben opengezet. Maar de bevindelijke zuil zou wel blijven bestaan. Ik weet het zo net niet. Ga eens praten met jongeren van een reformatorische school. Ze zijn allemaal onder de bekoring van de EO. De zuil zal jou uiteindelijk niet overeind houden. Geloofsmatig is dat niet zo erg. Bij Karl Barth lees je 'Es rettet nicht, Er rettet.' En daar kom je ten diepste toch op uit. Een zuil is niet alleen verkeerd. Ik ben heel dankbaar voor de zuil, waarin ik opgegroeid ben. Maar het gaat fout op het moment als je elkaar de maat gaat nemen (...)"

 Download het complete interview (Pdf)

 Download het complete interview (Word)

Jaargang 13 (2002) No 4

Trefwoorden: Interview, Vrijgemaakt-gereformeerd, 20e eeuw.