Theologie en politiek in de vroege Schotse Verlichting

Recensie

Mijers, E.

n.a.v. Anne Skoczylas, Mr Simson’s Knotty Case. Divinity, Politics and Due Process in Eighteenth-Century Scotland, Montreal: McGill-Queen’s University Press, 2001, 416 blz., €100,99.

De eerste helft van de achttiende eeuw wordt over het algemeen als een rustige, soms zelfs wat gezapige, periode ervaren in de Britse geschiedenis. De radicale elementen van de zeventiende eeuw waren door de Glorious Revolution gepacificeerd, de parlementaire monarchie leek stevig in het zadel zitten en Robert Walpole als de eerste Britse 'premier' had vanaf 1721 de touwtjes stevig in handen.Voor Schotland daarentegen was dezelfde periode verre van rustig. In 1707 was het land min of meer vrijwillig een volledige unie met Engeland aangegaan. Deze gaf weliswaar een financiële injectie aan de haperende economie, maar op politiek gebied waren de gevolgen minder gunstig. De verwachte Britse stabiliteit en welvaart werden lange tijd vanuit de marges bedreigd door Schotse onvrede en Jacobitisme. Maar ook binnen het Whig-establishment was niet alles koek en ei. De Schotse Kirk, onlosmakelijk verbonden met de gevestigde elite en een van de drie instituten die haar onafhankelijkheid had behouden na de unie van 1707, zag haar maatschappelijke en politieke positie aangetast in een reeks spraakmakende (rechts)zaken die de oude Schotse presbyteriaanse waarden op hun fundamenten deed beven.

De Simson cases – in feite waren het er twee – waarin de gelijknamige Schotse hoogleraar theologie te Glasgow door een aantal collega’s werd beschuldigd van onder andere arminianisme, socinianisme en het aanzetten tot ketterij waren van deze de meest spectaculaire en de meest bekende. De eerste rechtszaak vond plaats van 1715 tot 1717 en werd zo’n tien jaar later gevolgd door een tweede. Dat Simson en zijn orthodoxe vijanden hierbij niet zo zeer lijnrecht tegenover elkaar als wel naast elkaar stonden maakten de aantijgingen meer dan wrang. Het ergste misdrijf van de hoogleraar was dat hij zich meer op de bijbel dan op de Schotse hervormingstheologen verliet. Hij propageerde zelfstandig nadenken en zag de menselijke ratio niet zozeer als imperfect en onbetrouwbaar – de traditionele Schotse opvatting – maar als een goddelijk instrument voor kennis, geloof en openbaring. Simson was een erudiet man en goed op de hoogte van moderne denkbeelden uit de Republiek en Zwitserland. Hij zag gaten in de oude theologie en verwierp vaak haar manier van redeneren, maar twijfelde nimmer aan haar grondbeginselen.

In haar eerste boek analyseert de Canadese historica Anne Skoczylas op voortreffelijke wijze de ideeën en het werk van John Simson, de rechtszaken omtrent zijn persoon en zijn uiteindelijke impact op Schotland en haar Verlichting. Skoczylas begint haar werk met een handzame historische en een historiografische introductie voor de niet-specialist. Het eerste hoofdstuk over Schotland na 1707 zet de toon voor de rest van het boek...

 Download de complete recensie (Pdf)

 Download de complete recensie (Word)

Jaargang 14 (2003) No 2

Trefwoorden: Schotland, Verlichting, Recensie (artikel).