Hitler: nationaal of universeel raadsel?

Recensieartikel van Hitler-biografie Ian Kershaw

Kunter, K. en B. de Graaf

Adolf Hitler zou al lang geen raadsel meer moeten zijn. Honderdduizenden pagina's zijn er inmiddels over hem verschenen. Toch wordt de periode van het nationaalsocialisme en Hitlers schrikbewind in Duitsland en Europa nog vaak in ternien als 'raadsel', 'mysterie' gevat. Adjectieven als 'duister' en 'gruwelijk' versluieren de discussie nog eens extra. ln Duitsland en in Nederland maakte de presentatie van lan Kershaws biografie, het eerste deel Hitler 1889-1936. Hubris in 1998 en het tweede Hitler 1936-1945. Nemesis in 2001, over Hitler opnieuw de tongen los.

Het begrip 'raadsel' duikt aan beide zijden van de grens weer veelvuldig op; de invulling of omschrijving van dat raadsel heeft vanzelfsprekend heel eigen nationale accenten. De receptie van Kershaws studie over Hitler nemen wij als uitgangspunt om het verschil in discussie in Nederland en Duitsland over het nationaal-socialistische verleden en zijn nalatenschap te analyseren. Hoe kijken de Nederlanders tegen Hitler aan en wat beweegt de Duitse intelligentsia en media bij het bespreken van het recente Hitleronderzoek. Wordt Hitler als typisch Duitse catastrofe gezien, of ook als fenomeen van een algemene Europese crisis? Wij baseren ons daarbij op ettelijke recensies en artikelen over Kershaws boek uit Nederlandse en Duitse kranten en tijdschriften.

Receptie in Duitsland

Als een regelrechte stervoetballer werd Ian Kershaw na het verschijnen van de delen van zijn Hitler-biografie in Duitsland onthaald. De Duitsers laten zich blijkbaar nog het allerliefst hun geschiedenis door een echte Britse professor verklaren. Na het succes van de Oxfordse historicus Timothy Garton Ash, lijkt dit keer Kershaw de harten van de Duitse media met zijn fijngevoelige en subtiele optreden gestolen te hebben. Zalen vol trok hij tijdens de presentatie-tournee van zijn boek. Voor hem had Daniel Jonah Goldhagen de Duitse maatschappij opgeschud met zijn these dat er een directe antisemitische lijn van Luther naar Hitler loopt en dat die lijn zich in het gehele Duitse volk gemanifesteerd heeft. De Duitse publieke opinie scheen gebiologeerd door deze overzeese charlatan en scheen bij vlagen zelfs van diens kastijding te genieten.

Kershaw doorstaat de vergelijking met Goldhagen glansrijk. Hij trapt niet in de val van onwetenschappelijke generaliseringen. Hitler stond volgens Kershaw niet aan het eind van een Duitse 'Sonderweg', zoals een recensent in Die Zeit opgelucht vaststelt. Stapje voor stapje laat de Britse historicus zien hoe Hitler zijn macht wist te veroveren. Daarvoor hanteert hij het begrip charismatische leider. Maar in tegenstelling tot eerdere biografen, kijkt Kershaw nauwelijks naar Hitlers persoonlijke eigenschappen. Hij zoekt de sleutel bij de volgelingen van die leider, dus bij de andere kant van het charismatische leiderschap. Kershaw schrijft niet zozeer de geschiedenis van een persoonlijkheid, maar onderzoekt de aard van Hitlers macht. Hij schrijft niet ‘het verhaal van een gestoorde persoonlijkheid, maar van een getraumatiseerde samenleving. De Duitse conservatieve elites, de arbeiders en de burgerij waren klankbord én voedingsbodem voor Hitlers ressentimenten en aspiraties.

De weg naar Hitlers alleenheerschappij was dan ook geen weloverwogen masterplan. Steeds opnieuw moesten niet alleen Hitler, maar ook andere Duitse politici en organisaties keuzes maken. Hitler was de aanstichter van de nationaal-socialistische binnen- en buitenlandse machtsuitbreiding, maar zijn ondergeschikten speelden daarin ook een rol. Voor deze rol heeft Kershaw de term 'dem Führer entgegenarbeiten' in de archieven gevonden. Men handelde zo goed mogelijk in de 'geest van de Führer'; in plaats van consultaties vooraf stonden goedkeuringen achteraf. Met deze centrale these verbindt Kershaw de academische kampen van enerzijds de intentionalisten, die Hitler ais de centrale spil en als de sterke dictator zien, en anderzijds de structuralisten die Hitler als een marionet van maatschappelijke krachten beschouwen.

Synthese - Historikerstreit

Kershaw presenteert nauwelijks nieuw materiaal, zijn kracht is de bovengenoemde svnthese van voorgaand onderzoek. Waar komt dan die enorme hype vandaan? Zijn prettige stijl van schrijven waarmee hij alle Duitse wetenschappelijke werken ver achter zich laat is een voor de hand liggende verklaring. Maar een betere structurele verklaring lijkt het algemene hoge historische besef in de Duitse media en de aanhoudende belangstelling voor het nationaal-socialisme te zijn. Zoals Gunter Grass, de bekende Duitse auteur eens zei, iedere generatie moet op zijn manier met dit verleden afrekenen. 'Es hort nicht auf, nie hort das auf', zo eindigt zijn laatste roman waarin de verwerking van het bruine verleden centraal staat, 'lm Krebsgang'. Die aanhoudende fascinatie blijkt bijvoorbeeld ook uit de wekenlange serie in 2001 over 'den langen Schatten des Dritten Reichs' in het toonaangevende weekblad Der Spiegel. Het debat over het nationaal-socialisme, over de rol van Hitler en over diens belangrijkste nalatenschap, de Holocaust, heeft daarmee een maatschappelijke breedte bereikt, dat het voordien nog niet had. In tegenstelling tot de beruchte Historikerstreit van 1986 toen academici op het scherp van de snede met elkaar over de singulariteit van de Holocaust en de uniciteit en historisering van het nationaal-socialisme debatteerden, bereikt de Hitler-wave nu een veel groter publiek. Het is Kershaws verdienste dat hij het wetenschappelijk en publiek debat bijeen heeft gebracht.

Massahysterie bij Hitler-speech (10 februari 1933)

Personalia Katharina Kunter/Beatrice de Graaf

Dr. Katharina Kunter (1968) studeerde geschiedenis en Evangelisch-Lutherse theologie aan de universiteiten van Gielgen en Heidelberg en promoveerde in 1986. Ze doceert Nieuwste geschiedenis aan de universiteit van Karlsruhe.
Drs. Beatrice Jansen-de Graaf (1976) studeerde germanistiek en geschiedenis in Utrecht en Bonn en is aio bij het Instituut Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 13 (2002) No 3 - themanummer pelgrims in Middeleeuwen

Trefwoorden: Recensie (artikel), Tweede Wereldoorlog, Adolf Hitler.