Methodisme in een revolutionair tijdperk

Little, N.

Aan het begin van de Industriële Revolutie begon in Engeland John Wesley een christelijke onderwijzing die 52 jaar zou duren en die verantwoordelijk werd voor de verspreiding van het christelijk geloof onder de armen, lang vergeten door een lakse gevestigde kerk. De beweging die hij in gang zette, is zelfs gezien als de oorzaak voor de afwezigheid van een revolutie in het last achttiende-eeuwse Engeland. Wesley was betrokken bij een kleine spirituele groep die zou uitgroeien tot een beweging in een periode van relatieve irreligiositeit. Hij werd bespot als een enthousiasteling en een religieuze rebel. Dit artikel zal nader ingaan op John Wesley en zijn beweging.

Heilige Club

De grondlegger van wat de dominante nonconformistische religie zou worden in het negentiende-eeuwse Engeland – het methodisme – werd geboren in Epworth in 1703. John Wesley was de zoon van een 'High Church' anglicaanse predikant, maar zijn beide grootvaders waren dissenters die de Act of Uniformity uit de regeringsperiode van Karel II hadden verworpen. Zijn ouders gaven hem een orthodoxe arminiaanse opvoeding, waarna hij een klassieke scholing kreeg aan Charterhouse School en naar Oxford ging. In Oxford werden John Wesley en zijn broer Charles in 1729 lid van een vereniging die laatdunkend de Heilige Club werd genoemd en die zich inzette voor de bevordering van spiritualiteit. Het was een kleine, kloosterachtige groep die bijeenkwam voor systematische bijbelstudie, onderlinge disciplinering in devotie en regelmatige communie. De deelnemers hadden een speciale belangstelling ontwikkeld voor de vierde-eeuwse kerkvaders uit de woestijn, in het bijzonder hun kluizenaarsvroomheid en antieke liturgie. Het aantal leden van de vereniging was nooit hoger dan 25. In 1735 werd zij ontbonden toen John Wesley zijn universitaire studie had afge-rond, maar tegen die tijd had de vereniging wel de fundamenten gelegd voor het methodisme. De leden van de Heilige Club waren bijna allemaal kandidaten voor kerkelijke func-ties. Ze kwamen bijeen om te bidden en bezochten en zorgden voor de armen en zieken. De bevolking van Oxford, zowel studenten als niet-studenten, was geschokt door hun strakke vroomheid en maakte hen belachelijk met bijnamen als 'de Club van Heiligen' en 'Methodisten'. Die laatste bijnaam bleef hangen en werd na verloop van tijd de officiële benaming van de beweging van Wesley. De methodisten stonden vanaf het begin de directe religieuze ervaring voor en probeerden een kleine religieuze gemeenschap te stichten die onderlinge verantwoordelijkheid nastreefde. Wesley’s definitie van een methodist was 'one that lives according to the method laid down in the Bible'.

De 'bekering in Aldersgate'

Nadat Wesley en zijn broer Charles hun universitaire studie hadden afgerond, reisden ze als missionarissen naar de nieuwe kolonie Georgia in Amerika. Wesley zag deze periode in zijn leven als een mislukking, maar juist in Amerika zou hij beïnvloed worden door Moravische zendelingen, leden van een Duitse pietistische sekte. De Moravische broederschap [20] was een decennium eerder, in 1722, gesticht door Graaf Nicolaas Ludwig von Zinzendorf in Herrnhut. In 1738 keerde Wesley terug naar Engeland. Hij zou in een impasse zitten na de mislukking van zijn zendingswerk. Hij zocht naar zingeving en een nieuwe missie. In Londen ontmoette Wesley meer Moravische broeders. Zijn ervaring tijdens een samenkomst van een religieuze gemeenschap in Aldersgate Street zou bekend komen te staan als zijn ‘bekering in Aldersgate’. Toen Luthers voorwoord van de Brief aan de Romeinen werd voorgelezen, ‘about a quarter before nine’, voelde hij zijn ‘heart strangely warmed: ‘I felt I did trust in Christ, Christ alone for salvation: And an assurance was given me, that he had take away my sins, even mine, and saved me from the law of sin and death.’ Deze bekeringservaring markeerde de transformatie van Wesley van een lid van een obscure religieuze studen- tengroep tot een leider van een massabeweging, die vlak na de ‘bekering van Aldersgate’ opkwam. Op advies van een vooraanstaande Moravische broeder, Peter Bohler, stichtte Wesley in Petter Lane te Londen een kleine religieuze vereniging, gemodelleerd naar de Moravische gemeenschappen, waar alle methodistenkerken nadien uit voort zouden komen. Tijdens de zomer van 1738 reisde Wesley naar Duitsland om het thuisland van de Moravische broeders te bezoeken. Hoewel hij een gemengde indruk had van de sekte, liet die een onuitwisbare indruk na op zijn geloof, in het bijzonder de leer dat het geloof zonder vrees dient te zijn en dat een bekeringservaring zoals die van hemzelf in Londen centraal staat in het christelijk geloof.

Opwekking

In 1739 vertaalde Wesley zijn eigen bekerings- ervaring in preken die hij hield tijdens grote samenkomsten in steden en in de buitenlucht. De Opwekking van 1739 was begonnen. Hoewel hij een religieuze beweging begon die een bedreiging vormde voor de heersende Anglicaanse Kerk, bleef hij ironisch genoeg intens loyaal aan diezelfde kerk. Pas toen de anglicaanse preekgestoelten voor hem gesloten bleven tijdens zijn uitputtende reizen door Groot-Brittannië, nam hij zijn toevlucht tot massasamenkomsten in het open veld. Wesley predikte voor de armen van Engeland en Wales, de ontwortelde fabrieksarbeiders zoals mijnwerkers, wevers en handwerkers die hun anglicaanse parochies en het agrarische leven achter zich hadden gelaten en zich richtten op industriële arbeid.

Door de ontworteling als gevolg van de Industriële Revolutie verspreidde het methodisme zich na 1740 snel onder de arbeidende klasse in de industriële groeicentra. Mensen die van hun plattelandsparochies waren vertrokken naar deze centra, vonden in het methodisme een nieuwe thuisbasis, waardoor ze konden omgaan met de grote veranderingen die om hen heen plaatsvonden. Wesley predikte een vorm van christelijk geloof die bekend kwam te staan als 'enthousiasme', wat inhield dat mensen direct konden communiceren met God zonder tussenkomst van de kerk. Hierdoor functioneerde het methodisme vaak als een broeinest van millitarinistische profeten zoals Joanna Southcott. Tijdens de massabijeenkomsten in het open veld kwamen scenes voor waarin zonde werd verworpen, soms zelfs op een gewelddadige manier. Wesley zelf werd soms in verlegenheid gebracht door de resultaten van zijn prediking, maar continueerde niettemin zijn boodschap van persoonlijke verlossing. Een dergelijke emotionaliteit moet echter gezien worden als een aspect van de arbeiderscultuur die slechts met moeite werd begrepen door de goed opgeleide hoogkerkelijke dienaren. In zekere zin was het methodisme succesvol omdat het de ongeletterde arbeidersklasse aansprak, zowel mannen als vrouwen, op een directe en emotionele wijze die ze konden begrijpen en beantwoorden.

Personalia Nigel Little

Nigel Little heeft net zijn dissertatie over achttiende-eeuwse geschiedenis afgerond aan Murdoch University in Perth, West-Australie. Daarvoor studeerde hij af in Engelse literatuur aan de Australian National University in Canberra. Momenteel heeft hij het genoegen alles te lezen wat hem maar interesseert.

Vertaling: David Onnekink

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 14 (2003) No 4 - themanummer Industriële Revolutie

Trefwoorden: 18e eeuw, Engeland, Industriële Revolutie.