Duurzaam kapitalisme: een contradictio in terminis?

Heslam, P.

Het huidige consumentisme is gebaseerd op de ideologie en praktijk van het nieuwe kapitalisme. Vanwege het beperkte succes van de inzet voor duurzame ontwikkeling – een decennium terug in Rio op touw gezet – en een bespiegeling vanuit het bijbelse verhaal van de schepping, kan men zich afvragen of het nieuwe kapitalisme wel duurzaam is. In dit artikel zal de oorspronkelijke betekenis van het begrip 'economie', afkomstig van het Griekse oikonomia, als standaard gelden voor de beoordeling van de huidige economie. De resultaten van deze afweging zijn soms positief, maar de negatieve conclusies roepen vragen op over de levensvatbaarheid van het toekomstige leven op aarde.

Duurzaam kapitalisme, dat waarde toekent aan alle vennen van kapitaal – inclusief degenen die behoren tot de scheppingsorde – voorziet in een geloofwaardig alternatief.
Consumentisme is meer dan een gedragspatroon. Het is ook een geesteshouding, een operationeel paradigma, een wereldbe- schouwing. Deze wereldbeschouwing ontleent zijn basis en stuwkracht grotendeels aan de ideologie en praktijk van het kapitalisme. Op de Wereldtop in Rio de Janeiro werd de term 'duurzame ontwikkeling' gelanceerd, die werd geaccepteerd in discussies over de wereldwijde economie. Tien jaar later, in het kielzog van de Rio+10 top in Johannesburg, is er een goede gelegenheid om te zien of het huidige kapitalisme, het model waarop de wereldwijde economische ontwik- keling is gebaseerd, wel duurzaam is. Deze vraag wordt klemmender omdat alle betrouwbare indicatoren lijken aan te geven dat schade aan het leefmilieu onverminderd optreedt.

Hij wordt ook belangrijker door een bespiegeling vanuit de Bijbel. Het is natuurlijk een riskante onderneming om bijbelse inzichten toe te passen op huidige economische vraagstukken. De antieke wereld van de bijbelschrijvers was heel anders dan die van nu. Het kan zinvol zijn om te zien hoe de grote bijbels thema's, en niet zozeer specifieke verzen, kunnen worden toegepast op het huidige kapitalisme. Pas wanneer een poging is ondernomen om de vraag naar duurzaam kapitalisme te beantwoorden, kunnen er alternatieven worden aangedragen. Jim Wallis schrijft: 'Economics is far too important to be left to economists alone. It is high time to apply biblical theology to the crisis of our global economy and to search for sustainable alternatives that a firm life, protect the earth, and build human community'. Van vier centrale bijbelse thema's – schepping, zonde, verlossing, vervulling – zal in dit artikel alleen het eerste worden besproken: schepping. Gezien de vraag in de titel van dit artikel zal de nadruk liggen op de schaduwzijden van het kapitalisme.

Kapitalisme in het licht van de schepping

'En God zag alles wat Hij gemaakt had, en zie, het was zeer goed' (Gen. 1:31). Dat de omschrijving 'zeer goed' ten aanzien van de economische sfeer wordt gebruikt, wordt bevestigd door de economische opdracht die aan Adam en Eva in het scheppingsverhaal wordt gegeven. Zij zullen 'heersen over de vissen der zee en over het gevogelte des hemels en over het vee en over de gehele aarde en over al het kruipend gedierte, dat op de aarde kruipt'. (Gen. 1:26). De uitdruk- kingen 'heersen over' en 'onderwerpen' in Genesis 1:26-28 zijn vaak geïnterpreteerd in antropocentrische zin. Ze worden dan gebruikt als vrijbrief voor het uitpersen en manipuleren van de grondstoffen van de aarde ten bate van menselijke behoeften. Als Genesis 1 en 2 als geheel worden gelezen, is het echter duidelijk dat 'heersen over' begrepen moet worden als 'bewerken' of 'bewaren' (Gen. 2:15). Deze termen wijzen op voeding en verzorging. De menselijke opdracht is er daarom een van rentmeesterschap; mensen zijn de beschermers of beheerders van de schepping waarvan zij deel uitmaken. Ze zijn verantwoording schuldig aan God, voor wie de schepping uiteindelijk bestaat. Dit inzicht vormt de basis voor een werkelijk theocentrische ecologische theologie.

Het betreft ook de kern van de oorspronkelijke betekenis van de term 'economie', afkomstig van het Griekse oikonomia: het verantwoorde en zorgvuldige bestuur van de huishouding (oikos) van de schepping ten bate van iedereen. Daarom kon Aristoteles stellen dat economie een onderdeel van de ethiek was. Daarom benadrukte Calvijn dat markten door God gegeven waren om te dienen, niet om er zelf beter van te worden. Dit inzicht ging goeddeels verloren door de invloed van de Verlichting en haar dualisme tussen het materiële en het spirituele, het werkelijke en het ideële. Als gevolg daarvan laat het moderne economisch denken vaak de ethiek buiten beschouwing en ziet het zichzelf liever als rationele en objectieve wetenschap, vrij van partijdigheid of morele verplichtingen.

Het is belangrijk om de implicaties van het Genesisverhaal te zien, waarin staat dat de mens geschapen is naar het beeld van God. Volgens de Bijbel is God een drie-eenheid van personen-in-een-relatie. Hieruit volgt dat het 'zijn-in-een-relatie' essentieel is voor het menselijk bestaan. Met andere woorden, mensen vinden hun ware identiteit in relaties, relaties die gekarakteriseerd worden door intimiteit en jezelf geven. Men kan dus vragen stellen over de manier waarop mensen in het proces van economische globalisering bekeken worden, namelijk vooral in termen van autonome individuen. Als zodanig zijn ze vrij van enige verplichting behalve dat van hun eigen belang. De strijd om macht, die karakteristiek is voor globalisering, is hiervan een uitvloeisel. Een groep internationale economen, bekend als de Groep van Lissabon, wees erop dat concurrentie niet langer een middel is om een doel te bereken. Integendeel, het heeft de status New York gekregen van 'a universal credo, an ideology'.

Scheppingsorde en economie

Zo wordt bijvoorbeeld vandaag de dag het verlies aan banen gedefinieerd als een 'opoffering'. Dergelijke offers zijn nu eenmaal nodig ten bate van een betere toekomst voor iedereen – een toekomst die gebouwd wordt op een grotere mate van individuele autonomie en concurrentie. De waarden van autonomie en concurrentie zijn te herleiden naar het begin van de moderne tijd en vonden hun uitdrukking in 'the survival of the fittest' van de evolutietheorie en de 'economische mens' van de klassieke en neo-klassieke economie. Deze waarden hebben een twijfelachtige staat van dienst, met hun machtsmonopolies, oorlogen, mensonterende situaties en de verwoesting van de natuur. Dit staat ver af van de roeping van mensen om verantwoordelijk te heersen over de scheppingsorde.

Een laatste inzicht uit het scheppingsverhaal is het belang van grenzen. Het was de mens verboden om de vruchten van de boom van kennis van goed en kwaad te eten (Gen. 2:17; 3:1-3); ook mocht de mens zij niet werken op de sabbat omdat God op de zevende dag rustte van zijn scheppingswerk (Ex. 20:8-11). Maar de nadruk op 'groei' en 'keuze' – centrale begrippen in de globaliseringsagenda – veronderstelt dat deze ongelimiteerd zijn, of zouden meeten zijn. In een wereld waarin zowel de samenleving als de omgeving gebonden is aan zekere onwrikbare grenzen, verbaast het niet dat de ongebreidelde zucht naar deze zaken ten koste gaat van mens en milieu.

Personalia Peter Heslam

Dr. Peter Heslam is docent sociale en economische ethiek en directeur van het Kapitalisme-project aan het London Institute for Contemporary Christianity. Tevens doceert hij aan Ridley Hall, Cambridge. Hij is de auteur van Globalization: Unravelling the New Capitalism (Cambridge: Grove Books, 2002).

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 14 (2003) No 4 - themanummer Industriële Revolutie

Trefwoorden: Economische geschiedenis, Industriële Revolutie, Kapitalisme.