Dutchness never dies

Harinck, G.

Met Ground Zero op het puntje van Manhattan voelen we ons allemaal verwant, want daar werd de cultuur waarvan wij deel uitmaken een verschrikkelijke slag toegebracht. Zelfs de kranten in het chauvinistische Frankrijk schreven daags na de aanslag: wij zijn allemaal New Yorkers. Ook in Nederland was dit besef van verbondenheid met de plaats van de ramp sterk. Dat er in het laatste geval ook historische redenen waren om zich verwant te weten met Ground Zero lijkt daarbij geen rol te spelen. Toch was Manhattan in de zeventiende eeuw in Nederlandse handen en behield New York lang een Nederlands tintje. Tot in de negentiende eeuw werd er Nederlands gesproken in deze stad, evenals her en der in de Amerikaanse staten New York en New Jersey.

Toen in december 1890 koning Willem III overleed belegde de Reformed Collegiate Church, gelegen aan 5th Avenue in hartje Manhattan, een rouwdienst, waarbij de preek in het Nederlands werd gehouden. En tot op de huidige dag wordt op de jaarlijkse bijeenkomst van de Holland Society in New York het Wilhelmus gezongen en een toast uitgebracht op koningin Beatrix.


Dutchness
We hebben het hier niet over verse immigranten of expats, maar over geboren en getogen Amerikanen, waarvan de wieg van het voorgeslacht al sinds eeuwen in de nieuwe wereld staat. Ze zijn Amerikaan tot op het bot, maar ze koesteren hun Dutchness, hun connectie met de oude wereld. Het verhoogt de status in dat land zonder adel en houdt het besef van de nieuwheid van hun wereld levend. De vraag die in dit artikel centraal staat, is hoe de volhardende aanwezigheid van Dutchness in het hart van de Amerikaanse cultuur te verklaren is.
De historica Firth Haring Fabend is zo’n met Dutchness overgoten Amerikaanse. Ze kan haar Nederlandse afkomst in eigen land traceren tot omstreeks 1630, toen haar voorvader Haring uit Hoorn voet aan wal zette in Nieuw Amsterdam en een vrouw trouwde die in Peter Stuyvesants Nieuw Amsterdam geboren was. Fabend zelf is geboren in Tappan in de staat New York, een stadje in de zeventiende eeuw gesticht door haar familieleden. Ze publiceerde in 1991 een boek over haar familie, A Dutch Family in the Middle Colonies, 1600-1800, dat tweemaal werd onderscheiden: met de jaarlijkse prijs van de New York State Historical Association en met de Hendricks Prize van het New Netherland Project – dat onder leiding van Charles Gehring een vertaling beoogt van de vele Nederlandse bronnen in Amerikaanse archieven over de vroege geschiedenis van de Verenigde Staten.

Toen Firth Fabend dit familieboek voltooide bleef ze met een vraag zitten. Haar Dutchness was voor haar altijd vanzelfsprekend geweest, maar nu ze twee eeuwen familiegeschiedenis was doorgekropen vroeg ze zich af waarom het Nederlandse element zo hardnekkig had stand gehouden in het leven van haar Amerikaanse voorgeslacht. Ze ging daarom opnieuw op onderzoek uit, ditmaal in de negentiende eeuw, en kwam tot de conclusie dat de belangrijkste steunpilaar voor die aanhoudende Dutchness de kerk was: de Dutch Reformed Church, in 1628 in Nieuw Amsterdam gesticht. Over deze koesterfunctie van de Reformed Church gaat haar nieuwe boek, dat in april 2000 verscheen: Zion on the Hudson. Dutch New York and New Jersey in the Age of Revivals.

Christian Intelligencer
Fabends boek draait om drie begrippen: de Reformed Church, de Second Awakening en Dutchness. Alleen voor het middelste begrip kon ze terugvallen op historische publicaties. De Second Awakening is de periode van opwekking in de Verenigde Staten in het begin van de negentiende eeuw, die het land tot één grote Bible Belt maakte en het Amerikaanse volk veranderde in het meest religieuze volk van de wereld. De kenmerken van de Amerikaanse godsdienst zijn gemeenschapszin, vroomheid en perfectionisme, met als kerngebeurtenis de bekering. Uit dit evangelische geloof vloeide een zendingsdrift, sociale hervormingszin en expansiedrang voort, die door historici worden beschouwd als de bepalende krachten van de Amerikaanse geschiedenis. Het hart van de natie was de evangelische kerk. Het algemene kader voor Fabends studie naar de Reformed Church en de aanhoudende Dutchness in de negentiende eeuw stond dus als een huis.

Maar dat was minder het geval met de andere twee begrippen. Want wat is Dutchness eigenlijk? Om te beginnen waren de inwoners in de vroege Republiek vaak van verschillende nationaliteiten en bovendien voelden velen in de Nederlandse Republiek zich eerder Fries, Brabander of Hollander dan Nederlander. Door desondanks het begrip 'Dutch' te plakken op iedereen die vanuit Nederland naar de nieuwe wereld trok begingen Amerikanen dus een grove generalisering. Die Nederlanders in Amerika behoorden veelal tot de Dutch Reformed Church. Dat was een kerk in Amerika, maar die maakte deel uit van de classis Amsterdam van de Gereformeerde Kerk in de Republiek. Zo 'Dutch' als maar kan dus. Tot eind achttien-de eeuw [9] werd in Amsterdam beslist over het beroepen van predikanten en andere kerkelijke zaken van de Reformed Church in New York en New Jersey. Maar in de kerkbanken zaten 's zondags steeds minder mensen die uit Nederland afkomstig waren. Mensen van allerlei nationaliteit sloten zich om uiteenlopende aan bij de Dutch Reformed Church: omdat het aanzien gaf, omdat de vrouw in Nederlandse leringen een relatief goede positie had, of omdat deze kerk met zijn internationale geboortepapieren – een Duitse catechismus, een Belgische belijdenis en leerregels vastgesteld op een oecumenische synode te Dordrecht – een zeker multicultureel karakter vertoonde, Vervolgens maakten de plaatselijke kerken in de zeventiende en achttiende eeuw een soms zeer uiteenlopende ontwikkeling door, Dutchness had in New Jersey en New York omstreeks 1800 dus nauwelijks meer een etnische of genealogische betekenis, maar werd in Amerika opnieuw gedetinieerd. Fabend omschrijft het begrip laconiek als een verbondenheid aan kenmerken die aan de Nederlandse cultuur worden toegeschreven.

 Download het originele artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 13 (2002) No 2

Trefwoorden: Amerikaanse geschiedenis, Emigratie, Reform. Church in America.