De Sovjet-Unie in Nederlandse jeugdboeken

Heuvel, C. van den en K. Tippe

Vóór 1970 werd er weinig aandacht besteed aan de USSR in de Nederlandse jeugdliteratuur. Het is opvallend dat er zo’n duidelijke cesuur aanwijsbaar is. Ook voor 1970 was er immers sprake van christenvervolging, het belangrijkste thema in vooral christelijke jeugdboeken. In dit artikel wordt onderzocht welk beeld van de Sovjet-Unie naar voren komt in Nederlandstalige jeugdboeken.

Onze onderzoeksvraag was breed: welk beeld gaf de Nederlandstalige jeugdliteratuur van de USSR? Daarbij besteedden we aandacht aan de beschrijving van het klimaat en de woonomgeving, het werk en het en de behandeling van andersdenkenden. Tot slot noemen we de Nederlandse hulpverlening, die in enkele boeken genoemd wordt. Uit al deze onderwerpen destilleert zich haast de sfeer, heel be- langrijk voor de uiteindelijke beeldbepaling. De jeugdboeken blijken uiteen te vallen in drie categorieën. De eerste categorie zijn de boeken geschreven door auteurs met een "neutrale", maar West-Europese achtergrond. De tweede categorie zijn de protestants-christelijke boeken, de derde bestaat uit vertaalde boeken uit communistische landen als de USSR of de DDR.

Het weer

In Rusland kan het hard vriezen en erg sneeuwen. Soms functioneert de koude in jeugdboeken slechts als decor of roept het zelfs een sfeer van gezelligheid of schoonheid op. Maar vaak is de vrieskou ook een dodelijke vijand, zoals het kleine meisje met het witte mutsje in "Tanja" van Bodo Schulenburg dat doodvriest in de rij voor de bakker (p.17). Ook wordt het klimaat gebruikt door de autoriteiten om andersdenkenden te treffen. In 'Vlucht naar de vrijheid', uit de bundel Zijn wieg was een kribbe, worden christenen in hun onder- goed in de snerpende kou op het ijs gezet (p.136).

Overigens wordt er ook wel gerept van het schijnen van de zon, maar minder.

De meeste verhalen spelen zich af in de stad. Iwan, uit de gelijknamige serie van Myma Grant, woont in Moskou, evenals Lev uit De zaak Kolokol; daarentegen woont Tanja in het toenmalige Leningrad. De titel Verhalen uit Moskou spreekt voor zich. De kinderen wonen meestal in een flat. De grauwe, koude sfeer die dat kan oproepen, verwoordt Myrna Grant in Iwan en de gedurfde ontsnapping: "Iwan liep zachtjes naar de andere kant van de hal. Door het vuile raam zag hij uitsluitend de blinde wand van een ander flatgebouw." (p.24) Het grauwe beeld wordt versterkt door de beschrijving van bedompte wagons en van de meters lange rijen voor winkels.
Tussen de regels door wordt in alle boeken duidelijk dat Rusland minder welvarend is dan het Westen. De meeste personen in boeken werken in een fabriek of hebben een wetenschappelijk-technische beroep.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

 Artikel over jeudboeken uit Prospekt. Tijdschrift voor Rusland

Jaargang 12 (2001) No 4 - themanummer Sovjet-Unie

Trefwoorden: Literatuur (jeugd-), Sovjet-Unie, Onderwijs.