Tussen Verlichting en Verzuiling

De orthodox-gereformeerde schoolstrijd 1806-1917

Tippe, K.

Onderwijsinspecteur H. Wijnbeek herkende de dweper al van verre. Het hoofd enigszins gebogen, een lang gezicht, een ijzige stem, dit was de dweper ten voeten uit. Bovendien onderwees hij de leerlingen nog steeds in die verderfelijke dwalingen van vóór de Schoolwet van 1806. Gelaat, gepraat, gewaad en zijn onderwijsdaad, dat kenmerkte dit soort onderwijzers, die zichzelf orthodox-gereformeerd noemden. Wijnbeek kwam dit type nog op verschillende plaatsen tegen, in dit geval op een schooltje in het Overijsselse Zwartsluis.

De notities waarin Wijnbeek zijn bevindingen weer- gaf, leggen hiervan getuigenis af. In Wijnbeeks verlichte visie had hij een gevecht tegen de duisternis te voeren, een strijd tegen de duisternis van bijgeloof en domheid. Zijn orthodoxe opponenten hanteerden het licht-duisternis schema juist andersom.

Verzet

Uit bovenstaande voorbeeld blijkt dat de verlichte onderwijsideeën zoals die tot uitdrukking kwamen in de Schoolwet van 1806, nogal wat weerstand opriepen. De voorstanders behoorden tot de kleine bovenlaag van hogere burgers en verlichte predikanten. Grote delen van de bevolking stonden er op zijn minst onverschillig tegenover. Veel van de zittende onderwijzers, onderbetaald en slecht opgeleid, zagen de voordelen van de nieuwe manier van lesgeven niet. Ook onder ouders bestond de nodige scepsis. Velen van hen wilden liever dat alles maar bij het oude bleef. Waarom zouden de kinderen op een andere wijze les moeten ontvangen dan hun ouders in vroeger jaren?
Voor een deel was de weerstand religieus gemotiveerd. Orthodoxe protestanten, katholieken en joden konden zich niet vinden in het verlichte mensbeeld en de bijbehorende theologische standpunten. De joden kregen al vrij snel de gelegenheid eigen onderwijs te starten. De orthodoxe protestanten en katholieken moesten langer strijden voor eigen onderwijs.
In dit artikel staat de orthodox-gereformeerde schoolstrijd centraal. Waarom verzetten de orthodoxe protestanten zich tegen de bestaande onderwijstoestand en hoe verliep deze schoolstrijd? In chronologische lijn worden de verschillende fasen vanaf de eerste reacties op de onderwijswet tot aan de onderwijspacificatie van 1917 behandeld. Het historisch overzicht wordt geïllustreerd door enkele voorbeelden van lokale uitbarstingen van de Schoolstrijd.

Personalia Klaas Tippe

Drs. K. Tippe studeerde geschiedenis (Lerarenopleiding geschiedenis aan de Christelijke Hogeschool Windesheim, de Educatieve Faculteit Amsterdam en doctoraalstudie aan Universiteit Utrecht). Hij is teamleider onderhouw en docent geschiedenis aan de Jacobus Fruytier-scholengemeenschap te Apeldoorn.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 16 (2005) No 4 - themanummer schoolstrijd

Trefwoorden: 19e eeuw, Nederlandse geschiedenis, Onderwijs.