"Een conflict van strijdige levenswijzen"

De gereformeerde prediking en de moderne cultuur, 1911 tot 1918

Koops, E.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog deed in de Gereformeerde Kerken in Nederland − in 1892 ontstaan door de Vereniging van dolerende en afgescheiden kerken − een nieuw fenomeen zijn intrede: de oorlogspreek. Een oorlogspreek kan gezien worden als een historische bron die direct informatie verschaft over de religieuze verwerking van een oorlog. Ze geeft niet alleen inzicht in de zelfreflectie van een kerkgenootschap, maar dikwijls ook in de kerkelijke houding ten opzichte van de seculiere cultuur in binnen- en buitenland. In 1918 merkte de gereformeerde theoloog Herman Bavinck (1854-1921) over het verschijnsel oorlogspreek op: 'Van Aug. 1914 tot Mei 1915 verschenen er in Duitschland niet minder dan 4518 publicaties over den oorlog, waarvan de meeste aan religieuze en ethische vraagstukken waren gewijd; zelfs ontwikkelde zich in de oorlogspreeken een bijzonder genre van litteratuur.' De oorlogvoerende volken namen hierbij het voortouw, maar, zo vervolgde Bavinck, ook de neutrale landen lieten zich niet onbetuigd. In Nederland waren het onder meer de gereformeerden die regelmatig oorlogspreken van de kansel te horen kregen. Meer dan eens werden deze oorlogspreken in brochurevorm uitgegeven, de ene keer op verzoek van gemeenteleden en geïnteresseerden, andere keren ten behoeve van vacante kerken, gemobiliseerde militairen of goede doelen zoals het Rode Kruis en het Koninklijk Nationaal Steuncomité. Dientengevolge hebben tientallen preken uit de periode 1914-1918 de maalstroom van de tijd overleefd.

Gereformeerde prediking tijdens de oorlog

In dit artikel staat het gereformeerde gedachtegoed over de moderne cultuur voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog centraal. Door het maken van een vergelijking tussen een aantal preken uit de periode 1911-1914 en de oorlogsprediking uit de jaren 1914 tot 1918 wordt de vraag beantwoord, of de Eerste Wereldoorlog al dan niet tot wijdverbreide cultuurkritiek of tot cultuurpessimisme in de Gereformeerde Kerken in Nederland leidde. Deze vraag is gerechtvaardigd, omdat er feitelijk nog maar weinig bekend is over de religieuze aspecten van de Eerste Wereldoorlog in Nederland. In boeken die handelen over de orthodox-protestantse geschiedenis is nauwelijks aandacht besteed aan de Grote Oorlog. De gebrekkige aandacht voor de Mutterkatastrophe (Golo Mann) van de twintigste eeuw kan aangemerkt worden als een lacune in de historiografie.2 Een veronderstelling die heeft bijgedragen aan het ontstaan van deze lacune, is de tot ver in de jaren 1990 gangbare gedachte dat de Eerste Wereldoorlog geen invloed heeft gehad op het neutrale Nederland. Politieke neutraliteit is echter geenszins een equivalent van geestelijke en culturele immuniteit. Men mag daarom aannemen dat de Eerste Wereldoorlog, ondanks de neutraliteit van Nederland, wel degelijk invloed heeft gehad op het geestesklimaat in Nederland en in de kerken.
Voorafgaand aan de preekanalyse over de periode 1911-1918 is het noodzakelijk om tot een definitie te komen van enkele begrippen die in dit artikel een belangrijke rol spelen: cultuur, cultuurkritiek, cultuurpessimisme en eschatologie. Het begrip cultuur wordt in brede zin gedefinieerd als ‘de vorm, inhoud en geestelijke gerichtheid van menselijk handelen, oftewel de leefstijl van een samenleving. Deze leefstijl is niet eenduidig, maar veeleer een dynamisch samenspel van subculturen.’

De Slag om de Somme

Dit artikel verscheen in:
Madelon de Keizer en Sophie Tates (red.), Moderniteit. Modernisme en massacultuur in Nederland, 1914-1940. Vijftiende Jaarboek van het Nederlands Instituut voor Oorlogs- documentatie (Zutphen: Walburg Pers, 2004) 66-83. Het artikel wordt door de auteur op deze site beschikbaar gesteld.

Personalia Enne Koops

Enne Koops studeerde Nieuwste Geschiedenis in Groningen, deed promotieonderzoek naar de overzeese emigratie van gereformeerden naar Noord-Amerika (1947-1963) en is web- redacteur bij Transparant. Meer over hem vind je hier.

Interviews over WO I

Beluister hier een interview met George Harinck over de Eerste Wereldoorlog (Nieuw Protestants Peil). Of beluister hier een interview met Enne Koops over hetzelfde onderwerp (EO-Kerk in Beweging). Op de website protestant.nl vindt u een artikel van Wim Berkelaar over de vredesoproep van de Nederlandse kerken tijdens WO I.

Downloads

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Trefwoorden: Eerste Wereldoorlog, Oorlogen, Prediking.