De negentiende eeuw in Nederland: 1913-1914

Oomen, G.

De negentiende eeuw in Nederland begon op 30 november 1813. Op die dag keerde prins Willem Frederik, zoon van stadhouder Willem V die in 1795 voor de Fransen naar Engeland gevlucht was, terug naar Nederland. Daarmee kwam een eind aan een periode van twintig jaar waarin de Fransen de gang van zaken in ons land badden bepaald. De komst van de prins werd aangekondigd door onderstaand pamflet van Van Hogendorp dat in december 1813 overal te lezen was. De Fransen trokken het land uit, de prins was teruggekeerd en de oude tijd (met handel en welvaart) zou weer terugkomen! Om het volk van plunderen te weerhouden, werd er een feestdag uitgeroepen op kosten van de regering.

Van Hogendorp

In dit artikel wordt nagegaan of Van Hogendorp het bij het rechte eind heeft gehad: herleefde de handel, hield de partijschap op, kwamen de aanzienlijken in de regering en kwamen de oude tijden wederom? Eerst komen de teruggekeerde prins, de regering en de partijschappen aan de orde. Daarna komt de economie aan bod: heeft de koophandel zich hersteld en voor werk gezorgd voor de mensen in Nederland? Vervolgens wordt aandacht besteed aan die (gewone) mensen; hoe ging het daarmee in de negentiende eeuw? Dit alles gebeurt in twee stappen: eerst wordt naar de eerste helft van de eeuw gekeken, en vervolgens ligt de nadruk op de periode vanaf ongeveer 1870. Daarbij blijft de buitenlandse politiek van Nederland buiten beschouwing. Aan het eind maken we kort de balans op.

De macht van koning Willem I

Willem Frederik, die tot koning Willem I zou worden uitgeroepen, was een intelligente en gesloten man die graag hard werkte, niet van kritiek hield en niet zo gemakkelijk met mensen kon omgaan. Maar daar was in 1813 nog weinig van bekend. Eerst werd de prins ingehuldigd als ‘soeverein vorst’ die op basis van een nieuwe grondwet zou gaan regeren. Door te vragen om een grondwet wekte Willem Frederik vertrouwen. Hij wilde daarmee duidelijk maken dat hij de macht wilde delen met de vertegenwoordiging van het volk, de Staten-Generaal. Nederland werd daarmee een constitutionele monarchie een koninkrijk met een grondwet. Maar dat wilde nog niet zeggen dat de vorst weinig macht kreeg, integendeel. De vorst kreeg de hele uitvoerende macht: hij werd verantwoordelijk voor het bestuur van Nederland, daarin bij gestaan door de ministers die hij zelf aanwees en die alleen aan hem verantwoording schuldig waren.

Partijschappen?

Uit het pamflet van Van Hcgendorp spreekt een duidelijke zorg over de partijschap. Daarmee verwijst de schrijver naar de achttiende eeuw toen het land verscheurd werd door de voortdurende strijd tussen patriotten en prinsgezinden. Maar die vrees was ongegrond in de nieuwe Staten-Generaal werkten de afstammelingen van de oude partijgangers nauw samen om het land na de Franse bezetting weer op te bouwen. Zij vertegenwoordigden het hele Nederlandse volk. Maar veel macht hadden ze niet. De Staten-Generaal hadden dan wel de wetgevende macht - elke nieuwe wet moest door de Staten-Generaal goedgekeurd worden - maar ze mochten zelf geen wetten voorstellen. Bovendien werden de begrotingswetten maar één keer per tien jaar vastgesteld. En dat was erg weinig om veel invloed uit te oefenen.
Het bestaan van de Staten-Generaal betekende niet dat Nederland een democratie was. Alleen aanzienlijken konden door de provincies benoemd worden tot Edelmogende Heeren, de officiële titel van de leden van de Staten-Generaal. Geld, bezit en het behoren tot een bekende en invloedrijke familie waren de voorwaarden om tot de aanzienlijken gerekend te worden. Toen Nederland van 1814 tot 1830 verenigd werd met de voormalige Oostenrijkse (de Zuidelijke) Nederlanden tot het Verenigd Koninkrijk, eisten de Belgen een Eerste Kamer in de Staten-Generaal. Die was alleen maar bestemd voor de alleraanzienlijksten die aangewezen zouden worden door de koning. De vereniging is een mislukking gewordenz al in 1830 maakte het zuiden zich los en vormde het koninkrijk België.

Personalia Gerrit Oomen

Drs. Gerrit Oomen is docent geschiedenis aan de Ichtusscholen-gemeenschap te Veenendaal en verbonden aan de lerarenopleiding geschiedenis van de hogeschool Driestar-Educatief te Gouda.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 16 (2005) No 4 - themanummer schoolstrijd

Trefwoorden: 19e eeuw, Nederlandse geschiedenis, Politieke geschiedenis.