RSSPaus: een leider met twee gezichten
Opinie
Zwaag, K. van der
Het overlijden van paus Johannes Paulus II werd een mediahype. Feilloos registreerden de journalisten de elke dag zwakker wordende gezondheid van de rooms-katholieke kerkleider. De speculaties over zijn gezondheid haalden voortdurend de voorpagina's van de kranten. Zijn 'dood' werd herhaalde malen aangekondigd. Hoe komt het dat een orthodox-roomse paus, wat hij duidelijk was, zoveel emoties bij moderne mensen opriep?
In een postmoderne wereld die nauwelijks waarde hecht aan abso- lute waarden, zouden de ferme standpunten van de paus verzet moeten oproepen. Dat laatste is ook gebeurd. Maar terwijl in veel landen steen en been geklaagd wordt over de onwrikbare standpunten van de paus, vinden nog steeds veel jongeren in hem een identificatiefiguur en pro- beerden zij de laatste weken van zijn leven een glimp van hem op te vangen bij het raam van het hospitaal waar hij verpleegd werd. En ook na zijn dood bleven veel jongeren in Rome om de omgeving van het graf of de grafsteen aan te taken. Er gaat immers — zo gelooft men — kracht uit van deze heilige, die binnenkort snel zalig verklaard zal worden, zo is de verwachting.
Kennelijk zoeken mensen in deze relativistische tijd absolute identifrcatiefiguren waaraan men zich kan optrekken. Zo heeft de paus ook zijn eigen levenswerk gezien. De paus durfde standpunten in te nemen die tegen de stroom ingingen. De bisschoppen moesten volgens hem bereid zijn de waarheid zeggen ook als het culturele tij niet meezit. De rooms-katholieke kerkvorst zag in zijn pausschap een veilige haven in een klimaat van liberalisme, rationalisme en godsdienstig relativisme. Niet meegaan met de tijdgeest. Dat spreekt ons als protestanten aan, gezien de oorspronkelijke betekenis van protestare: getuigen en protesteren.
Toch zit er een tegenstrijdigheid in deze paus, zo valt op te maken uit een recent vertaalde biografie van John Cornwell over de paus. Hij typeert de paus als een moedig en diepgelovig mens die heeft bijgedragen aan de bespoediging van de val van het communisme en bewogen was voor de opleving van de kerk in het derde millennium. Maar hij schoot volgens Cornwell ernstig tekort in zijn eigen kerk: hij stond toe dat dissidenten vervolgd werden en draaide de klok weer vele jaren terug.
De grote kritiek die de bekende Vaticaan-watcher heeft op de paus is dat zijn daden niet in overeenstemming waren met zijn woorden. De paus doet het voorkomen dat hij ernst maakte met de resultaten van het vernieuwingsgerichte Tweede Vaticaanse Concilie, vooral op het punt van de collegialiteit: meer inspraak voor bisschoppen en de plaatselijke kerken, ten koste van een hiërarchisch bestuurde kerk van bovenaf. Maar het bestuur van de kerk werd volgens de auteur teruggekeerd naar de stand van zaken onder Pius XII, de oorlogspaus, die bekend is om zijn uitspraak: 'Ik wil geen medewerkers, alleen mensen die mijn bevelen uitvoeren.'
De paus moest niets hebben van het pluralisme en relativisme van deze tijd. De afwijzing daarvan roept erkenning op bij een orthodox protestant. Maar wat is de norm voor deze kritiek? Is het de Heilige Schrift of de geschiedenis, in het bijzonder de geschiedenis en traditie van de Kerk van Rome? De paus heeft duidelijk voor dat laatste gekozen. Terecht zegt de paus dat de openbaring van Jezus Christus 'definitief en volledig' is en dat er geen sprake is van gelijkwaardigheid van alle godsdiensten. Maar de paus zegt vervolgens dat alle godsdiensten 'onvolledig' zijn vergeleken bij het geloof 'dat de volheid bezit van de reddende middelen binnen de Kerk'. Daarmee bedoelde hij de Rooms-Katholieke Kerk. Ratzinger, de nieuwe paus, schreef in 2000 de gevleugelde woorden: ‘Er bestaat maar één Kerk van Jezus, die voortleeft in de katholieke Kerk, bestuurd door de opvolger van Petrus en door de bisschoppen met hem.'
Met alle waardering voor het antwoord dat de Rooms-Katholieke Kerk geeft op het alles nivellerende relativisme en de ontaarding van de christelijke moraal, wie de norm in de traditie en de geschiedenis legt en niet in de Schrift, kan geen wezenlijk perspectief bieden, alle mooie verhalen over de glimlachende en inspirerende paus ten spijt. Want de waarheid is méér dan een persoon, zij is de Persoon Jezus Christus, waarvan geen mens een plaats- vervanger of middelaar kan zijn.
De paus was in staat miljoenen mensen aan zich te binden. Maar wat zijn de gevolgen? De realiteit is dat mensen zich binden aan een persoon en de Persoon Zelf op de achtergrond verdwijnt. Datzelfde geldt voor de plaats van Maria binnen de leer van de Rooms-Katholieke Kerk. Vele rooms-katholieke gelovigen hebben zich in hun geloof geïdentificeerd met de Moeder Gods, als bemiddelaar tussen God en mens. Niet ten koste van Christus, want wij aanbidden haar niet, maar vereren haar, zo wordt gezegd, maar wat is de praktijk? Heeft de plaats van Maria niet het zicht op Christus verduisterd?
Graven spreken niet, ook praalgraven niet. Wat gebeurt er nu paus Johannes Paulus II in het graf ligt? Wie kent hem straks nog als de Poolse paus? Wat is er overgebleven van alle massale sympathiebetuigingen? Identificatie met een paus is gevaarlijk omdat we dan in een mens eindigen. Want dat laatste was de paus: hij moest als Karel Wojtyla voor God verschijnen, niet als plaatsvervanger van Christus. Wie zich met Christus identificeert, heeft de ware identiteit. Ieder mens die vanuit deze identiteit leeft, zal de dood niet zien, maar eeuwig leven.
Jaargang 16 (2005) No 3
Trefwoorden: Johannes Paulus II, Katholieken, Pausen.
Laatst gewijzigd: 03-03-09 - Geplaatst: 03-03-09