Kroniek van het nonconformisme in de marge

Spurr, J.

Roger Morrice (1628-1702) was een puriteinse predikant die zich bewoog in het centrum van het politieke leven in het Engeland van de late zeventiende eeuw. Zijn persoonlijke contacten met lieden in hoge posities, maakten het hem mogelijk om, onder andere, controversiële geruchten op te vangen over de leidenden figuren uit zijn tijd en geheime onderhandelingen te voeren om de positie van de protestantse nonconformisten te verbeteren. Dit alles werd bijgehouden in zijn Entring Book, een manuscript met een omvang van een miljoen woorden waarin verslag wordt gedaan van het openbare leven tussen 1677 en 1691.

Als gevolg van de Act of Uniformity van 1662 was Morrice, als presbyteriaan, ontzet uit zijn ambt. Hij werd geestelijke, zakenman en nieuwsgaarder voor een kring van puriteinse Whig-politici. Morrice observeerde vele belangrijke gebeurtenissen die plaatsvonden tijdens de regering van Karel II en Jacobus II. Hij zag met vreugde hoe Willem III met zijn troepen Londen binnentrok op 17 december 1688, waar hij begroet werd met het uitroepen van ‘God zegene u, u bent gekomen om onze godsdienst, wetten, vrijheden en levens te redden’. Zelfs was hij door al zijn contacten op de hoogte van de intieme details van de geboorte van de zoon en erfgenaam van Jacobus II.
Roger Morrices Entring Book is een omvangrijke kroniek van openbare gebeurtenissen tussen 1677 en 1691 met een schat aan informatie voor wetenschappers die zich met die periode bezighouden. Hoewel het manuscript nauwelijks iets verraadt over de auteur en diens overwegingen, staat het vol met informatie over diverse onderwerpen, zoals het Londense straatleven, de stemmingen in het parlement, hofschandalen, politieke intriges, duels, het uitgeverswezen, koffiehuizen en rechtszaken. Het is bovenal een scherpzinnige analyse van de crisis van ‘popery and arbitrary government’ onder Karel II en Jacobus II. Morrice bood een duidelijk perspectief op de politiek van die periode.
Hij deelde zijn zienswijzen met zijn beschermheren, Denzil, Lord Holles en Sir John Maynard, mannen op leeftijd die de parlementairen hadden gesteund in de Burgeroorlog, presbyteriaans waren en in toenemende mate het wantrouwen van de Whigs deelden ten aanzien van de beide Stuartbroers. Hun diagnose van de problemen in Engeland was veelomvattend. Ze geloofden dat het parlement, eens een trots en onafhankelijk instituut, onderdanig aan Karel II was geworden.
Parlementariërs, met name degenen die gemakzuchtig en corrupt waren geworden in het langzittende parlement van 1661 tot 1679, zouden hun zelfstandigheid verkocht hebben voor ambten en pensioenen. De rechtbanken en juridische ambten waren gecorrumpeerd door Karel en Jacobus om hun politieke vijanden te vervolgen en hun claim op autoritaire macht te versterken. Het leger was ook een politiek instrument geworden: Karel gebruikte het om zijn protestantse onderdanen in Schotland te onderdrukken; Jacobus breidde het leger enorm uit en benoemde rooms-katholieke officieren.
De Whig-oppositie in de City van Londen was overbluft door deze twijfelachtige juridische tactieken. Drukkers, boekverkopers, predikanten en schrijvers waren geïntimideerd en het publiek debat was gesmoord. Wat de thema’s in Morrices Entring Book verbond en overschaduwde, was de bezorgdheid over het lot van het Engels protestantisme. Maar wat verstond Morrice precies onder ‘Engels protestantisme’? Om die vraag te kunnen beantwoorden, moeten we aandacht besteden aan de achtergrond van Morrice en de complexe godsdienstgeschiedenis van de zeventiende eeuw.

Dissenters, puriteinen en anglicanen
Roger Morrice werd geboren op een boerderij in Staffordshire. Hij studeerde aan St Catherines College in Cambridge in de jaren 1650, waarna hij in 1658 predikant werd in een gemeente in Derbyshire. In de terminologie van die tijd kan hij het best omschreven worden als een presbyteriaan, een conservatieve puriteinse geestelijke, die waarde hechtte aan zaken als het parochiesysteem, de opleiding en ordinatie voor het ambt, het netwerk van elkaar ondersteunende geestelijken, losjes gebaseerd op presbyteriaanse beginselen, en de calvinistische doctrines van de Westminster Assembly. Maar de religieuze positie van Morrice en vele anderen was ook gedefinieerd door datgene waartegen ze stelling namen. Morrice keerde zich enerzijds tegen de ontwikkelingen in de Anglicaanse Kerk, anderzijds tegen de 'sekten'. Tijdens de donkere periode van de jaren 1630 was de Anglicaanse Kerk onder aartsbisschop Laud en Karel I afgedwaald van haar ware aard, was trots en tiranniek geworden en genegen tot bijgeloof en de afgoderij van Rome. In de jaren 1640 en 1650 stortte het politieke systeem in en radicaliseerden gewone mannen en vrouwen door de burgeroorlog, waarna sekten ontstonden die geen orde of hiërarchie erkenden, en ketterijen en spirituele waandenkbeelden najaagden. Onafhankelijken, baptisten, quakers en andere afscheidende kerken moeten een schrikbeeld voor Morrice zijn geweest. Hij zou waarschijnlijk zelfs de restauratie van de Stuartmonarchie in 1660 hebben toegejuicht als die de religieuze anarchie ten einde zou brengen.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 15 (2004) No 1

Trefwoorden: Puritanisme, 17e eeuw, Engeland.