Transparant 19.3

Themanummer "Islam en Westen"

De laatste jaren is er druk gedebatteerd in het publieke domein zowel als in de academische wereld over de relatie tussen de islam en de westerse wereld. Ruwweg lijken er in het Westen twee standpunten te worden ingenomen. Enerzijds is er een doorgaans links-georiënteerde stellingname die de nadruk legt op de noodzaak en mogelijkheid van vredig samenleven.

Redactioneel - David Onnekink

Tegen het groeiende wantrouwen ten aanzien van de islam wordt benadrukt dat de radicale islam een abominatie is, en dat contacten moeten worden gelegd met liberale moslims. Theoretisch stoelt deze zienswijze vooral op een culturalistische interpretatie: de islam zou zich als dynamische cultuur aan de moderne tijd aanpassen. Vijandsbeelden ten aanzien van de islam komen voort uit oriëntalistische constructies. Anderzijds is er een meer rechtse stellingname mogelijk, waarin juist confrontatie wordt benadrukt. De radicalisering van de islam wordt gezien als een reëel gevaar. Deze zienswijze kan gebaseerd worden op een essentialistische interpretatie: ten diepste verandert deze godsdienst, met vaststaande kerndogma’s, niet met de tijd mee, en het is een illusie te denken dat de islam verenigbaar is met de waarden van de moderne, seculiere en liberale westerse wereld. De scherpe polarisatie van het debat is eveneens doorgedrongen in het historische veld, en historici proberen naarstig het verleden te herinterpreteren binnen een van de hierboven geschetste kaders.

De bedoeling van dit nummer van Transparant is om deze polarisatie te overstijgen, te zien of een meer genuanceerde visie mogelijk is. Hiervoor zijn twee goede argumenten te bedenken. Ten eerste zijn de twee genoemde interpretatiemodellen nogal eenvoudig en monolitisch. De relaties tussen twee wereldculturen zijn niet te vangen in dergelijke reductionistische kaders: de binaire tegenstelling confrontatie-coëxistentie doet meestal geen recht aan de complexe werkelijkheid, die vaak veel paradoxaler is. Ten tweede zal de historicus zich er van bewust zijn dat langdurige historische ontwikkelingen eveneens niet te beschrijven zijn met generaliserende uitspraken.
Een mooi praktisch voorbeeld van de complexiteit van de relaties tussen christendom en islam vormt het onderwerp van het openingsartikel van Maartje van Gelder. Zij onderzoekt de lotgevallen van christelijke renegaten die in dienst traden in kapersvloten in de islamitische Noord-Afrikaanse staten in de vroegmoderne tijd. Uit haar artikel wordt duidelijk dat de Middellandse Zee niet gemakkelijk kan worden betiteld als brug of barrière. Paradoxaal genoeg waren immers juist renegaten vaak ‘schakels’ tussen de moslim- en christenwereld en konden zij bijvoorbeeld bemiddelen bij het loskopen van slaven.
Het artikel van P. Op ’t Hof sluit daar bij aan. Bewogen met het lot van christenslaven schreefde zeventiende-eeuwse theoloog S. Oomius een vuistdikke studie, Het Geopende en Wederleyde Muhammedisdom of Turckdom(1663). Het apologetisch werk was echter meer dan een weerlegging van de islam: het street de tevens waarheidsvinding na, met als doel om moslims te bekeren en christenslaven te sterken in hun geloof.
Ook Marcel Poorthuis kijkt naar de beeldvorming ten aanzien van de islam van protestantse theologen. In zijn kritische analyse constateert hij dat die beeldvorming vaak gebaseerd was op apocalyptische theologie, waarin de islam uiteraard uiterst negatief werd beoordeeld en eventuele raakvlakken met het christelijk geloof genegeerd werden. Ter contrast laat Poorthuis zien dat in de polemieken van het oosterse christendom ten aanzien van de islam meer nadruk werd gelegd op een gemeenschappelijke basis.
Evelien van Wieringen ten slotte onderzocht de historiografische wortels van het convi- vencia-debat. Terwijl sommige historici menen dat de moslimoverheersing van Spanje in de Middeleeuwen grote nadelige gevolgen had, stellen anderen dat er juist een unieke samenleving (convivencia) ontstond die gekenmerkt werd door multireligieuze tolerantie. Het behoeft geen betoog dat een dergelijke academische stellingname vaak politiek gekleurd is. Van Wieringen ging kijken hoe deze visies zich oorspronkelijk ontwikkeld hebben.

Transparant

Jaargang 19 (2008) No 3 - themanummer islam en Westen

Trefwoorden: Islam, , .