Om het protestants belang veilig te stellen

Engelse hulpacties voor continentale protestanten in de 18e eeuw

Nishikawa, S.

In 1699 werd de Society for the Promotion of Christian Knowledge (SPCK) opgericht. De vereniging maakte zich zorgen om de situatie van de kerk, maar ook om het lot van protestanten op het Europese continent. Netwerken werden opgericht om protestantse broeders in nood te hulp te schieten. In dit artikel bespreekt Sugiko Nishikawa de activiteiten van de SPCK gedurende de achttiende eeuw en analyseert ze verschuivingen in werkterrein en doelstelling van deze vereniging.

In de zomer van 1730 arriveerden pastor Jakub Gordon en handelaar Jakub Gray in Londen na een lange reis vanuit het hertogdom Samogitia in Litouwen. Ze vertegenwoordigden de Schotse en Engelse handelaren van Kieydan (Kėdainiai), een stad op de handelsroute van Vilnius en Kaunas naar Oost-Pruisen en Livonië. De burgers van Kieydan, onder wie velen van Schotse afkomst, waren welvarend in de zeventiende eeuw onder de bescherming van de protestantse prinsen van Radvila (Radziwitt). De stad had echter veel te lijden van de Grote Noordse Oorlog en de pestepidemie van de jaren 1700, waarvan ze nog steeds niet hersteld was. De Schotse handelaren van Kieydan waren in 1728 zelfs bijna bankroet gegaan. De petitie die Gordon en Gray voor de handelaren van Kieydan naar Londen brachten, was bedoeld om financiële steun van hun thuisland te verwerven om hun handel te herstellen en appelleerde aan protestantse gevoelens in Groot-Brittannië:

'inderdaad lijkt deze stad het hoofd en het fundament te zijn van onze heilige evangelische religie, gegrondvest in deze regio’s, want er is geen stad behalve deze in het gehele koninkrijk van Polen en Litouwen, waarin de Britse natie, met volledige godsdienstvrijheid, de volle jurisdictie kan verkrijgen en uitoefenen, zowel civiel als crimineel. Maar helaas! Vreselijke verstoringen door de opeenvolgende oorlog met Zweden en van de burgeroorlog, openbare confiscaties van onze bezittingen, zware en onbetaalbare belastingen, aanslagen voor brandstof, belastingen opgelegd door de Zweed, Moscoviet en door lokale troepen, afgedwongen met meer dan vijandelijk geweld, en daarna intensieve confiscaties van voedselvoorraden, een onbedwingbare hongersnood en wrede pest, en uiteindelijk zo veel invallen en plunderingen van vreemde barbaren, Tartaren, Kozakken en Kalmukken…’

De petitie werd opgemerkt door vooraanstaande leden van de Society for Promoting Christian Knowledge, de SPCK, te Londen. De vereniging had begrip voor hun noodkreet en besloot meteen fondsen te werven voor deze Litouwers. De SPCK is vaak gezien als de apotheose van de anglicaanse missionaire bezieling en staat bekend om haar gedreven werk voor de distributie van christelijke literatuur en steun aan charitatieve scholen. Ze was een van de invloedrijkste vrijwilligersorganisaties in Engeland in de achttiende eeuw en had een gevestigde naam. Maar het moet benadrukt worden dat de SPCK de reactie weergaf van protestanten die zich bedreigd voelden door de rooms-katholieke opmars tijdens de late zeventiende eeuw: de dreiging gevormd door Lodewijk XIV van Frankrijk versterkte het religieus antagonisme tijdens de jaren 1680. Zijn expansiepolitiek en pogingen om het protestantisme binnen zijn invloedssfeer te vernietigen, versterkte het besef van crisis van het protestantisme in Europa. Het zorgwekkende nieuws kwam niet alleen uit Frankrijk: de rooms-katholieke successie in de Rijnpalts en de slachting onder de Waldenzen in Piemont vonden plaats binnen een kort tijdsbestek. Het succes van de Contrareformatie in Polen-Litouwen, Silezië en Transsylvanië leek ook grote vormen aan te nemen. Dit, samen met de grote immigratie van hugenotenvluchtelingen in Engeland, versterkte anti-rooms-katholieke sentimenten en ook het gevoel voor noodzaak van protestantse solidariteit in Engeland.

Personalia
Sugiko Nishikawa promoveerde in 1998 aan University College London op "English Attitudes toward Continental Protestants with Particular Reference to Church Briefs c.1680-1740". Sinds 2000 is ze Associate Professor aan de Faculteit der Letteren van de Universiteit van Kobe, Japan. Ze heeft een aantal publicaties over protestantse minderheden en netwerken op haar naam staan.

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 15 (2004) No 1

Trefwoorden: 18e eeuw, Engeland, Protestantisme.