Van Oegstgeest naar Bagdad

Protestants-theologische beeldvorming over de islam

Poorthuis, M.

Gebeurtenissen zoals de aanslag op de Twin Towers en de opkomst van de Taliban bebben het beeld van de islam in Europa drastisch verslechterd. Hoewel de meeste slachtoffers van het moslimfundamentalisrne zelf moslim zijn, is bet opmerkelijk dat bij de analyse van de opinievorming in Nederland een zaak nagenoeg onderbelicht blijft. Zo bestaat er een negatieve christelijk-theologische beeldvorming over de islam die - ondanks de secularisatie - het beeld van de islam tot op heden sterk bepaalt. Deze beeldvorming gaat deels terug op de missie- en zendingskringen van begin twintigste eeuw. Er bleek in zendingskringen intensief over de islam te zijn nagedacht. Niet als gevolg van de aanwezigbeid van moslims in eigen land, maar vanwege de koloniën.

Missie- en zendingsbladen van vooral protestantse theologen werden in wijde kring gelezen en beïnvloedden zo de algemene visie op de islam.
     Een tweede aspect in de beeldvorming is de impliciete aanname dat Europa de bakermat is van het theologisch denken over de islam. Dat is een betreurenswaardig misverstand, want voordat Europa zelfs maar een letter van de Koran gezien had, debatteerden Oosterse christenen al eeuwenlang over de christelijke en islamitische theologie. Dikwijls vanuit een gedeelde taal, het Arabisch, en een gedeeld begrippenkader, namelijk de verhalen rond de bijbelse figuren, die via joodse en christelijke overlevering terecht kwamen in Koran- commentaren (tafsir) en de verhalen over de profeten (Kisas al-Anbiyya). De gesprekken of polemieken werden bovendien gedragen door een gemeenschappelijke filosofische oriëntatie, waarbij Aristoteles een grote rol speelde.
In dit artikel zal ik mij beperken tot de protestants-theologische beeldvorming van de islam in Nederland. Deze beeldvorming bestempel ik als apocalyptisch waarbij zowel de bronnen van de Reformatie meespelen als de ideeën van zendelingen van begin twintste eeuw. Beide bronnen verhinderden een positieve theologische waardering van de islam. Deze beeld- vorming zal ik vervolgens confronteren met de visie van het Oosterse christendom, waarmee ik wil aantonen dat de protestants-theologische beeldvorming niet samenvalt met de visie van het gehele christendom, maar een historisch bepaalde en dogmatisch beperkte zienswijze betreft.

De visie van de zending op de islam

De Nederlandse zendelingen Christiaan Albers en Jurriaan Verhoeven rapporteerden na de zendingsconferentie in Caïro (1906) als volgt: ‘De islam is een georganiseerde rnacht onder directe invloed van Satan die het hem mogelijk maakt de zielen van mensen te verwoesten en ze af te keren van het Licht van de Wereld, Jezus Christus de Zoon van God’. En ook de grootste zendingswetenschapper van het Nederlandse interbellum, Hendrik Kraemer, verbonden aan het zendingsinstituut te Oegstgeest, schreef: ‘De opvatting dat in het ontstaan van den islam werk des Satans te zien is, mogen we niet overhaast als een staaltje van zgn. Middeleeuwsche bekrompenheid verwerpen, omdat hier een besef uit spreekt van voor een duister raadsel te staan’. De zin zou begrepen kunnen worden als een verwerping van de middeleeuwse demonisering van de islam, gepaard met enig begrip, maar uit het vervolg blijkt dat Kraemer de gedachte zelf evenmin verwierp: ‘We moeten met deze opvatting die ten eenen male niet wil zeggen dat de Islam, zoals hij reilt en zeilt, Satanisch is, puur uit moreele zelfbescherming uiterst voorzichtig omgaan.’ Hieruit blijkt voor Kraemer de gedachte dat de oorsprong van de islam met de duivel in verband staat, het overween waard was. De islam werd dus in deze visie gedemoniseerd en geplaatst in een apocalyptisch kader. Er gingen zelfs binnen de zending stemmen op om de zending onder moslims te staken...

Het complete artikel is te lezen in:

Transparant 19.3 (september 2008) 18-23.

Dit nummer gaat over de relaties tussen de Islam en het Westen.

Jaargang 19 (2008) No 3 - themanummer islam en Westen

Trefwoorden: Islam, Zending, Protestantisme.