Wordt het Westen wakker?

Nuance ten aanzien van 9-11 noodzakelijk

Schippers, J.A.

Een desastreuze dag. Dinsdag 11 september 2001. Moorddadige aanslagen op Amerikaans grondgebied veroorzaken een onverwachte schok bij veel mensen. De Twin Towers van het World Trade Center in New York, twee skyscrapers, verdwijnen uit de skyline van de stad. Een deel van het Pentagon in Washington verwordt eveneens tot puin. Een vierde vliegtuig (door de kapers vermoedelijk 'bestemd' voor het Witte Huis) stort onder verdachte omstandigheden in Pittsburg neer. Ongeveer vierduizend slachtoffers verliezen het leven. Vele gewonden ondervinden nu nog steeds de gevolgen van deze rampen.

Deze aanvallen hebben als doel de beschaafde wereld met haar waarden van vrijheid en democratie te ontwrichten, zo stelde de Amerikaanse president George W. Bush. Sommigen concluderen aan de hand van deze woorden al snel dat er sprake is van een beschavingsconflict. De moslims die in een ver verleden de culturele toon zetten, zouden zich door het arrogante westen op de tweede of derde rang gezet en als 'achterlijken' bejegend voelen. Niettegenstaande het feit dat Westerse mogendheden zich van tijd tot tijd wel degelijk aanmatigend opstellen, versimpelt deze benadering toch de werkelijkheid. Want de islamitische wereld is bepaald niet homogeen. De islam kent verschillende stromingen, waarvan de soennitische (ca. 80%) en de sji’itische (ca. 20%) veruit de grootste zijn. Maar er bestaan ook grote verschillen binnen deze stromingen.

Verder is 'de moslimwereld' verdeeld in verschillende staten, die zorgen voor een 'nationalistische' belangenstrijd tussen islamitische staten. En om een vaak vergeten dimensie toe te voegen: de islamitische landen zijn op hun beurt vrijwel allemaal 'gevierendeeld': het regime (dat vaak niet in godsdienst is geïnteresseerd, maar in welvaart en macht), de godsdienstige of geestelijke leiders (dat vaak geen rekening houdt met economisch belangen en internationale politiek), een oppositionele fundamentalistische elite en de 'gewone' bevolking, qua omvang de grootste groep. In landen waar het regime wordt gesteund door het westen, vaak de Verenigde Staten, of dankzij enorme oliereserves stevig in het zadel zit (Saudi-Arabië, Koeweit), vormt de islam een herkenningspunt voor de organisatie en cohesie van de oppositionele groeperingen. Wie de driedimensionale diversiteit in rekening brengt, moet concluderen dat er van een beschavingsconflict geen sprake kan zijn.

9/11 - dit filmpje kan schokkende beelden bevatten

Religie lijkt daarentegen wel een rol te spelen. Maar dan wel op een manier die zelden correct omschreven wordt door de spraakmakende columnisten en opiniemakers die de Nederlandse dag- en weekbladen rijk zijn. Het gaat namelijk om een gecompliceerd intern conflict binnen de tot op het bot verdeelde moslimgemeenschap dat politieke, maatschappelijke en religieuze aspecten heeft. Om met het laatste te beginnen: de religieuze kant van de zaak is dat veel min of meer repressieve regimes in islamitische landen qua moslimkarakter niet 'zuiver' genoeg zijn. Ze zijn naar de smaak van geestelijke leiders, en zeker van de radicalen onder hen, te seculier omdat wetgeving en rechtspraak niet gemodelleerd zijn volgens de sjaria-wetgeving. Het maatschappelijke aspect is dat veel moslims in armoede leven of op zijn minst lang aanmerkelijk veel minder luxe, comfort en opleidingsmogelijkheden hebben dan de intellectuele en politieke bovenlaag. In een dergelijke situatie is een pleidooi voor sociale gerechtigheid met een beroep op de Koran begrijpelijk. Hier komt echter een politieke factor bij: de invloed van het Westen of van Amerika op de politieke situatie in het land. Want in de ogen van veel islamitische gelovigen staat de westerse samenleving synoniem voor zedenbederf, normloosheid en materialisme. En zeker wanneer een repressief regime zich op de been weet te houden door buitenlandse financiële en militaire steun, hebben radicale groeperingen voldoende kritieke massa aan voedingsbodem waarin het onkruid van hun ideeën goed gedijt...

 Download het complete artikel (Pdf)

 Download het complete artikel (Word)

Jaargang 13 (2002) No 1

Trefwoorden: 11 september 2001, New York, Terrorisme.